EURIPIDES

Een vrijbuiter was hij, een vrouwenhater en een anarchist, die nog goed kon worstelen ook. Nu deze maand in Griekenland de grot werd ontdekt waar hij zijn tragedies schreef, lijkt Euripides' biografie zo ongeveer compleet....

EURIPIDES was berucht om zijn slechte adem. Het is gissen of het een iets te maken heeft met het ander, maar hij had het niet zo op mensen, en hij haatte vrouwen. Sokrates was zijn grootste vriend, maar bij veel anderen stond hij bekend als een arrogante figuur, met een zwartgallige blik. Hij zonderde zich soms af in een grot, om er te werken aan zijn drama's. Hij schreef er 98, waarvan het grootste deel tragedies. Eén klucht en achttien tragedies bleven bewaard. Drie tragedies zijn op dit moment te zien in Nederlandse theaters: Hippolutos, Ion en Trojaanse vrouwen.

Nu gaat het goed met Euripides, zoals het al zo'n 2400 jaar goed met hem gaat. Maar tijdens zijn leven werd hij stukken minder bemind, ook al was hij een veelbesproken figuur. 'Het lijkt wel of ik zelf een tragedie maak', roept de classicus en vertaler Hein van Dolen uit, die vertelt over Euripides. 'Zijn privéomstandigheden waren grúwelijk.' Hij trouwde twee keer, en beide keren legden zijn vrouwen het met een ander aan. De laatste bedroog hem zelfs met zijn slaaf.

Euripides werd in 485 voor Christus geboren op het Griekse eiland Salamis, uit een vader die kruidenier was en een moeder die groente verkocht. Vooral het beroep van zijn moeder was een schande in die tijd. Zelf bekleedde hij geen functie in het openbare leven, zijn talenten lagen op een ander vlak. Hij was een begaafd schilder, en heeft nog eens geëxposeerd. Hij kon ook goed vuistvechten en worstelen, en won er prijzen mee.

Tot zover de roem die hij bij zijn leven verwierf. Tijdens het meerdaagse Dionysos-festival in Athene, waar tijdens wedstrijden per schrijver drie tragedies en één klucht werden opgevoerd, won hij vier keer de eerste prijs. Dat was weinig. Zijn tijdgenoot Sofokles werd 22 keer eerste. Vanwege dat geringe succes, zei men, vertrok hij naar Macedonië. Hij werd er verscheurd door de honden van koning Archelaos - en zo kwam Euripides in 406 voor Christus aan zijn eind. 'Weet je wat ook erg is?', zegt Van Dolen. 'Euripides heeft twee graftombes, in Athene en Macedonië. Beide werden door de bliksem getroffen.'

Over het waarheidsgehalte van al deze verhalen is veel getwist. Een groot deel ervan komt bij de komediedichter Aristofanes vandaan, een tijdgenoot van Euripides. Deze maakte hem in zijn stukken belachelijk. 'Het is een mengeling van bewondering en afkeer', zegt Van Dolen. 'Maar als je zo'n parodie levert, moet er een grond van waarheid in zitten, anders pikt het publiek het niet.'

Voor Herman Altena, die op de Universiteit van Amsterdam onderzoek doet naar Euripides, en Fenicische vrouwen en Trojaanse vrouwen van hem vertaalde, staan alleen zijn geboorte- en sterfdatum vast, het aantal stukken dat hij schreef en de stukken zelf. 'Zoon van een kruidenier, dat is een leuke grap om te maken over een tragediedichter. Wat je hooguit over Aristofanes kunt zeggen, is dat hij inspeelde op een beeld dat mogelijk van Euripides bestond.' In latere biografische bronnen is volgens hem vooral gossip bij elkaar geveegd.

Zo gelooft hij niks van het verhaal over de grot waarin Euripides zich afzonderde. Biografen kunnen het gemakkelijk hebben afgeleid van de beeldspraak over de zee die in zijn werk veel voorkomt, meent hij. Hij weet dat de ontdekking van de grot pas is geclaimd, op Salamis ten zuidwesten van Athene. Er werd een drinkkom gevonden met de naam Euripides erop. 'Maar dat hele argument van zo'n beker is zo gevaarlijk.'

Het begon anders zo mooi. De Griekse archeoloog Yannos Lolos zag na zijn 'unieke vondst' Euripides al voor zich, bij de ingang van de grot, starend over de Golf van Egina, broedend op zijn stukken. De sfeer in de krochten van de rots paste perfect bij het beeld van een zonderling. Het was er 'spookachtig en angstaanjagend'. Geen betere plek om te schrijven over een moeder die haar kinderen doodt, zoals gebeurt in Medea, fantaseerde een wetenschapper uit Boston.

Euripides was even bijna te voelen. 'Er was hier veel opschudding', zegt Margriet Haagsma, directeur van het Nederlands Instituut in Athene. 'De Grieken zien graag hun geschiedenis gematerialiseerd.' Maar nu blijkt er inderdaad iets mis te zijn met de ontdekking. In Griekse kranten en op Internet vragen archeologen en historici zich af of de letters op de drinkkom wel het woord Euripides vormen.

Want de kom bestaat uit scherven. Op een van die scherven staat niet meer dan EURIP, daarna volgt een haaltje, dat een i zou kunnen zijn, maar ook een p. Is het een p, dan is er nog geen man overboord. De kom is gemaakt in de eeuw waarin Euripides leefde, de inscriptie is er twee eeuwen daarna op terecht gekomen. De naam zou verkeerd gespeld kunnen zijn door een 'half-geletterde schaapsjongen', die desondanks wist dat in die grot ooit Euripides had gewerkt, mengt ene Isidoros uit Athene zich in het debat op Internet. 'Alsjeblieft, ga lachen.'

Het oordeel van Riemer Knoop van het Archeologisch Informatie Centrum, onderdeel van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden: 'Het stinkt aan alle kanten.' In de archeologie valt niets te bewijzen, meent hij, tenzij er een bordje bij de grot zou staan: 'Ik, Euripides, heb hier gewerkt.' Euripides groeide na zijn dood uit tot 'superster', daardoor is hij geromantiseerd. 'Wat is er mooier dan het beeld van een man in een grot, die bezig is met zijn hemelse taak van het dichten van meesterwerken?'

Tijdens zijn leven werd hij niet begrepen. 'Hij was een nieuwlichter, een hemelbestormer', aldus Van Dolen. 'Een vrijbuiter, een anarchist', meent Ton Lutz, die Euripides vaak regisseerde. Niet alleen was de muziek in zijn treurspelen modern, en benaderde zijn taalgebruik meer dan toen normaal was de spreektaal. Wat vooral opvalt is dat de mensen die hij schiep zo menselijk waren. Toen niet lang na zijn dood andere Griekse toneelschrijvers de menselijke kant ontdekten, en de rollen van acteurs belangrijker werden, kon men bij Euripides te rade gaan. Hij werd populair.

De personages van de andere twee grote Atheense tragedieschrijvers, de oudere Aischylos en Sofokles, zijn nog onderdeel van het grote geheel, bepaald door goden, lot en tradities. Bij Euripides leven ze meer volgens eigen normen en waarden, geven ze blijk van hartstocht en zwakheid, kunnen ze twijfelen. Hij laat zien dat Elektra niet de fanatica hoeft te zijn zoals Sofokles haar zag, hij laat Herakles in Alkestis dronken opkomen.

Dus wat nou mensenhaat? Vrouwenhaat? Anne-Wil Blankers, die nu in Ion staat, vindt dat Euripides 'heel aardig met vrouwen mee kan denken'. Als Kreousa heeft zij haar kind te vondeling gelegd, wat levenslange wroeging oplevert. Maar ze vindt haar zoon terug. 'Als moeder te kort schieten, in de steek laten, dat soort oergevoelens roept de rol bij me op.'

'Euripides heeft vaak negatieve teksten over vrouwen', zegt Agaath Witteman, die nu Hippolutos regisseert, en eerder Medea en Trojaanse vrouwen deed. 'Maar degenen die negatief praten over vrouwen worden juist belachelijk gemaakt. Vrouwen waren lagere-rangs in zijn tijd, broedmachines. Hij heeft dat aan willen klagen.' Neem nu Hippolutos, die uitkraamt: 'Konden wij kinderen maar kopen in tempels.' Witteman: 'Dan denk je toch: jonge, jonge, wat ben je bang.' Faidra kiest in het stuk voor haar eer en goede naam. 'Dus idealen die door grote helden werden aangehangen.'

Hij kwam op voor verdrukten, vindt ze. Niet alleen voor vrouwen, ook voor de lagere klassen. Hij had er wellicht oog voor omdat zijn eigen afkomst laag was, zoals de overlevering wil. 'Voor het eerst kregen in zijn stukken dienaren een belangrijke rol. In Medea, maar helemaal in Hippolutos houdt de voedster de hele plot draaiende. Dat was not done. Het is niet voor niets dat hij weinig prijzen kreeg en wegging. Hij was ongelukkig.'

Van Dolen: 'Je moet ongelooflijk uitkijken met elke theorie over hem. Voor alles valt wel iets te zeggen.' Altena: 'Hij is moeilijk vast te pinnen. Er zijn zoveel etiketten op hem geplakt, en steeds is het tegendeel ook waar.' Johan Simons, die Fenicische vrouwen regisseerde, en nu Trojaanse vrouwen op de planken zet: 'Hij haalt nogal wat overhoop. Het standpunt wisselt voortdurend. De held blijkt de lafaard te zijn, dat is heel aantrekkelijk. Ik denk dat hij zoekende was.'

Steun bij de goden vond Euripides niet zonder meer. Twijfelde hij aan de goden of ontkende hij rabiaat hun bestaan? Volgens Ton Lutz was het bij Aischylos allemaal betrekkelijk 'law and order'. Sofokles stelde al verstolen vragen bij het heersende godsbesef. 'Euripides is veel definitiever, hij ontkent de goden.' Altena heeft een andere opvatting: 'Hij was niet areligieus. Zijn goden hadden duidelijk menselijke aspecten.' Van Dolen: 'Zijn goden zijn meer supermensen dan goden. Hun optreden is onberekenbaar.' Agaath Witteman: 'Euripides is degene die onze vragen stelt.'

Dat geldt voor zo'n beetje alle vragen. Neem nu Herakles. 'De kolder slaat hem in de kop en hij brengt zijn kinderen om - om maar even aan te geven hoe eigentijds Euripides is', zegt Johan Simons. Maar lastig blijft hij, al was het maar omdat zijn verhaallijnen niet altijd even helder zijn. Fenicische vrouwen noemt Simons 'drie stukken in één stuk'. Geen enkel personage is af: 'Ze komen op, maar je weet niet waar ze blijven.' Wars van mooischrijverij was Euripides ook. 'Zijn taal is nergens glad. Het is hoekig. Dat zoek je niet op, dat ben je.'

Van Dolen kan af en toe moeilijk overweg met de discussies die bij Euripides gevoerd worden, ze zijn hem te rationeel. Als de laatste dochter van Hekuba naar de slachtbank wordt geleid, zegt zij: 'Een mens is het gelukkigst als hem van dag tot dag niets ernstigs overkomt.' Van Dolen: 'Je verwacht een dramatische toestand, en dan komt er zoiets.' Altena: 'Het is waar, de debatten zijn soms rationeel. Maar het stoort me niet. Je hoort er in de zaal wel eens om lachen, maar dan wordt het ook weer stil.'

Ton Lutz regisseerde twee, drie jaar geleden Trojaanse vrouwen. Daarin voorspelt Poseidon, de god van de zee, dat hij de vlakte van de Egeïsche Zee zal 'omwoelen tot gekmakende beroering', en dat op Skyros en Lemnos 'van veel verdonkenen de lijken' zullen aanspoelen. Lutz ging na de opvoering van het stuk op vakantie. Eerst zat hij op Lemnos. Daarna ging hij naar Skyros. Zat hij daar in een vistentje, het was koud, begonnen plotseling de glazen te trillen, de stoelen, de tafels.

Wat bleek de volgende dag? Het was een aardschok, 2,5 op de schaal van Richter. Het epicentrum lag precies tussen Lemnos en Skyros. 'Dat stuk had ik niet moeten doen', dacht Lutz. 'Poseidon is boos, of misschien was het wel Euripides.'

Trojaanse vrouwen: vanavond en zaterdag Chassé Theater, Breda. Tournee tot en met 1 maart. Hippolutos: tot en met 1 februari in De Engelenbak, Amsterdam. Ion: vanavond laatste voorstelling in Stadsschouwburg, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden