Drama

Eternal Sunshine of the Spotless Mind

De waarde van herinneringen

Een koffiemok, een aardappel met een jurkje aan, een paar cd's. De spullen die de van liefdesverdriet huilende Joel verpakt in twee plastic tassen voordat hij een bezoek brengt aan het medische bedrijf Lacuna, zijn ogenschijnlijk onbenullig. Maar aan de artsen die hem gaan behandelen kunnen ze toegang geven tot zijn bewustzijn. Met behulp van de objecten, die hem stuk voor stuk doen denken aan zijn geliefde Clementine, maken ze een kaart van zijn hersenen. 's Nachts, tijdens Joels slaap, zal een helmvormig apparaat op zijn hoofd alle herinneringen aan haar uitwissen.


'De procedure', zoals de Lacuna-medewerkers die behandeling noemen, vormt de basis voor Eternal Sunshine of the Spotless Mind. Een techniek die zo wonderbaarlijk is, en tegelijk op zo'n onbeholpen manier wordt ingezet door amateuristisch personeel, dat alleen daaruit al is op te maken van wie het idee voor de film afkomstig is: scenarist Charlie Kaufman. 'Van de maker van Being John Malkovich', zeggen de filmposters van de Nederlandse distributeur. Het geeft de status aan die Kaufman heeft bereikt. Niet de regisseurs, Spike Jonze van Being John Malkovich en Michel Gondry van Eternal Sunshine of the Spotless Mind, drukten een persoonlijk stempel op de producties, maar hij, de scenarioschrijver.



Net als in twee van Kaufmans eerdere scenario's is Eternal Sunshine een eigenzinnig onderzoek naar de werking van de menselijke geest, bij hem een wonderbaarlijk pandemonium. Being John Malkovich draaide om een donkere gang in een oude wolkenkrabber die op bovennatuurlijke wijze toegang verschafte tot het hoofd van Malkovich, en waardoor meerdere persoonlijkheden zich in hetzelfde lichaam konden bevinden. In Adaptation voerde Kaufman zichzelf op naast een imaginaire tweelingbroer; hun gesprekken leken op een droogkomische dialogue intérieur.



Maar de innerlijke werelden en de verhaallijnen uit die scenario's zijn simpel bij wat Eternal Sunshine biedt. De film bestaat uit twee lagen die allebei op niet-chronologische wijze worden onthuld, en die op verschillende manieren in elkaar grijpen. De dagen voor en na de procedure, die Joel ondergaat omdat Clementine hem ook uit haar geheugen heeft laten wissen, worden doorsneden met de route die hij tijdens de behandeling door het doolhof van zijn eigen ziel aflegt. Voor zijn ogen vallen zijn herinneringen uit elkaar en wordt zijn voormalige vriendin weggegumd.



Het is een absurde tocht, vol beeldrijmen en onverwachte herhalingen, door een irreële omgeving. Wat Eternal Sunshine tot een ontroerende film maakt, is dat de uitgedokterde constructie ook een lyrische, melancholieke kant heeft. Joel, een ingetogen rol van Jim Carrey naast de door Kate Winslet extravagant gespeelde Clementine, realiseert zich de waarde van zijn herinneringen en gevoelens pas als het bijna te laat is. In afgelegen hoeken van zijn geheugen probeert hij dierbare momenten uit de relatie te verstoppen voor de vernietigende machine.



Eternal Sunshine of the Spotless Mind: de titel van de film, afkomstig uit een gedicht van Alexander Pope, is dan ook ironisch bedoeld. Niet de schoonheid van een zuivere - of gewiste - geest wordt in de film geprezen. Het is juist een ode aan de gedachtensprongen van verwarde personen, aan de vreemde logica van het geheugen. Een liefdevolle beschrijving van de tegenstrijdige gedachtes van iemand die niet zeker weet of hij zijn verleden wil uitbannen of het moet koesteren.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.