Erudiet schrijfster voor een groot publiek

Hermans kreeg de Prijs der Nederlandse Letteren al in 1977, Mulisch in 1995 en Reve in 2001. Haasse is de eeuwige Grote Vierde....

Drie jaar geleden stelde jurylid Gilles Dorleijn mismoedig voor om de Prijs der Nederlandse Letteren maar af te schaffen. Gerard Reve mocht toen deze belangrijkste literaire prijs uit het Nederlands taalgebied niet ontvangen uit handen van de Belgische koning Albert, omdat zijn levenspartner Joop Schafthuizen een voorliefde vertoonde voor jongetjes. Maar hij bestaat nog, gelukkig. Want één grote Nederlandse auteur had hem zestien keer níet gekregen: Hella S. Haasse. Dit jaar zal koningin Beatrix haar de Prijs der Nederlandse Letteren overhandigen.

De kwaliteit van Haasses werk is boven iedere twijfel verheven. In 56 jaar schreef zij een magistraal oeuvre bij elkaar. Dit oeuvre, dat een jury onder voorzitterschap van Jozef Deleu besloot te bekronen om 'de artistieke en menselijke waarde' ervan, omvat meer dan zeventig titels: romans, toneel en essays. En nog altijd maakt Hella Haasse, 86 jaar, niet de indruk uitgeschreven te zijn. Ervaringen die ze met zich meedraagt verwoorden , dat beschouwt ze als haar taak, zei ze in 2002 in Trouw. 'Ik besta pas als ik daar iets mee gedaan heb. Het houdt pas op als ik dood ben.'

Laat komt de prijs wel. Het formaat van generatiegenoot W. F. Hermans werd al in 1977 onderkend, Harry Mulisch kreeg de prijs in 1995. Toen Reve de prijs in 2001 kreeg - ook rijkelijk laat - waren de Grote Drie met dit eerbewijs getooid. Maar Haasse, de eeuwige Grote Vierde, moest wachten. Haar werk verwekte nooit schandaal, zij weigerde nooit prijzen met groot misbaar, zij riep zichzelf niet met vrienden in een café uit tot een stroming. Zij bleef een eigenzinnige eenling, die in de luwte werkte aan een hecht samenhangend oeuvre.

Haasses romans zijn in vele talen vertaald en zijn in Duitsland, Frankrijk en het Engelse taalgebied een groot succes. Haar 'klassieke' stijl en haar niet aan tijd en plaats gebonden thema's maken haar werk uitstekend vertaalbaar.

Vanaf 1980 regende het prijzen en onderscheidingen voor Haasse, met als hoogtepunt de P.C. Hooftprijs in 1983. Nadat in februari 1998 in de Amsterdamse Stadsschouwburg haar tachtigste verjaardag was gevierd, zei ze beslist, in een interview in de Volkskrant: 'Nu krijgt niemand mij meer achter mijn schrijftafel vandaan.'

Hella Haasse werd vooral bekend als schrijfster van historische romans. Zij rekte de grenzen van dit genre op. Een van haar mooiste boeken - en haar eigen favoriet - is Een nieuwer testament (1966) een roman die één dag beschrijft in het Rome van de vijfde eeuw, de dag van het proces tegen de dichter Claudius Claudianus. Met haar documentaire historische romans, zoals Mevrouw Bentinck of Onverenigbaarheid van karakter (1979) en haar grote 'Indische' roman Heren van de thee (1992), bereikte zij meer lezers dan ooit.

In het wondermooie Zwanen schieten (1997), dat je een roman kunt noemen, maar ook een essay of autobiografie, laat Haasse zien dat het genre er niet meer toe doet. Schrijven is voor haar onderzoek door middel van de verbeelding. Uitgangspunt is een boogschutter, gezien vanuit een treinraampje. Honderden kilometers verderop ziet ze een dode zwaan in een weiland. De schrijfster voelt dat de zwaan en de boogschutter 'de belichaming zijn van iets dat mij aanging'. De dode zwaan voert haar naar de zwanen uit haar jeugd, en zo naar haar ouders en voorouders.

Dat later zou blijken dat veel dingen die zij voor dit boek verzon, werkelijk bestonden, zoals zij in een interview vertelde, doet aan de 'waarheid' van het verzonnene niets af. 'Zo gaat het vaker', was Haasses commentaar. 'De waarheid holt achter de fictie aan.'

In haar laatste roman, Sleutel oog, verwoordt Haasse nog één keer wat haar jeugd in Nederlands-Indië voor haar betekend heeft. Het verhaal over de problematische vriendschap tussen twee vrouwen, een Nederlandse en een Indische, vormt in zekere zin het spiegelbeeld van haar eerste roman, Oeroeg (1948). Sleuteloog kreeg de Publieksprijs 2003. Dat het grote publiek voor háár, de erudiete, bespiegelende schrijfster koos, is veelzeggend. Diepte of oppervlakte, hoog-literair of toegankelijk, zulk onderscheid is voor Haasses werk niet bruikbaar. Haar glasheldere werk kan door iedereen begrepen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden