Boekrecensie Nepnieuws

Eric Rassin toont overtuigend aan dat nepnieuws niet te voorkomen is (vier sterren)

Luisteren naar Mozart maakt je intelligenter, één glas wijn per dag bekort je leven aanzienlijk, en vleeseters zijn hufters. Zo maar wat nepnieuwtjes die door serieuze media de wereld in werden geslingerd. 

Bij nepnieuws denken we misschien aan uitgebreide complotten, gesmeed door machthebbers of multinationals, maar meestal ligt aan het fenomeen nepnieuws dezelfde dynamiek ten grondslag als aan onze eigen roddels en leugentjes, zo betoogt hoogleraar rechtspsychologie Eric Rassin, die al eerder boeken schreef over de goedgelovigheid van de mens, zoals Waarom ik altijd gelijk heb. Mensen verspreiden verkeerde informatie om problemen te vermijden, uit winstbejag, om hun macht te vergroten, wraak te nemen, of gewoon om er lol aan te beleven. En soms doen ze het niet eens bewust.

Met de toename van nepnieuws valt het trouwens wel mee. Mensen hebben altijd al gelogen en zich vergist en dus heeft nepnieuws ook altijd bestaan. Alleen valt het ons tegenwoordig meer op, omdat we meer communiceren, meer technieken hebben om nieuws te filteren en omdat we er alerter op zijn.

‘Een manier om radicaal bevrijd te raken van het spook van nepnieuws is om simpelweg de veronderstelling los te laten dat de media ons accurate informatie verschaffen’, schrijft Rassin. Afgezien van het feit dat de waarheid soms niet helemaal bekend is, zijn de bronnen en de belangen van de nieuwsproducenten niet altijd duidelijk. Kortom: wees kritisch en wantrouw vooral de sociale media. En vertrouw nieuws pas als het wordt bevestigd door meerdere professionele media.

Maar kritisch zijn en een open mind houden is gemakkelijker gezegd dan gedaan, want de meeste mensen hebben een laag afgestelde waarheidsfilter. We gaan ervan uit dat de informatie die tot ons komt juist is, dat is onze standaardinstelling. Het kritisch beoordelen, het ‘ongeloven’ zoals Rassin het noemt, komt pas later. Bovendien halen we ons nieuws meestal uit dezelfde bronnen – lees: bubbel – en sluiten onze ogen voor het feit dat onze favoriete bronnen het bij het verkeerde eind kunnen hebben.

Alternatieve feiten is met een behoorlijke dosis relativering geschreven; af en toe met een vleugje humor. Eric Rassin toont overtuigend aan dat nepnieuws niet te voorkomen is. Zelfs de wetenschappelijke onderzoeksmethode biedt geen garantie op honderd procent zekerheid. De beste tip, schrijft Rassin tot slot cryptisch, is wellicht ‘om ons leven zodanig in te richten dat nieuws een minder cruciale rol speelt’. Maar hoe dat moet, schrijft hij er niet bij.

Eric Rassin: Alternatieve feiten – De psychologie van nepnieuws. Scriptum; 159 pagina’s; € 18,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.