Ergernis aan menselijk tekort als inspiratiebron

Altijd riepen die zacht bijtende tekeningen een glimlach op, van herkenning of leedvermaak. Van Straaten was al enige tijd ziek. Hij werd 81 jaar.

Peter van Straaten in 2005. Beeld Joost van den Broek

Geen tekenaar kon het alledaags gekluns zo indringend weergeven als Peter van Straaten. Uitgebluste echtparen, verveelde pubers, bekvechtende buren, opdringerige collega's, jaloerse vriendinnen, zichzelf overschattende mannen, kijvende vrouwen, ze modderden wat aan met zichzelf en elkaar in de wereld van Van Straaten. Van geboorte tot de dood, het was een en al gedoe.

Door de milde spot waarmee Van Straaten het menselijk tekort schetste, werd het nooit zwaarmoedig. Sterker, de toeschouwer knapte op van al dat leed. Al was het maar vanwege de illusie dat hij niet was als die tobbers.

'Peter kon zich geweldig inleven in ellende, verveling, eenzaamheid. Als hij een stel tekende, voelde je dat ze niet gelukkig waren. Door de herkenbaarheid waren zijn tekeningen troostrijk. Ze raakten je ziel', zegt vriend en collega-tekenaar Stefan Verwey.

Zelf zei Van Straaten daarover in de Volkskrant: 'Het waren nooit tekeningen van een gebalde vuist, ik wilde graag mensen in de maling nemen. Er moest om gelachen kunnen worden. Het moet wel leuk blijven.'

De zachtmoedige Van Straaten zocht niet snel kwaad achter de mens. Hij geloofde eerder in onhandigheid. Hij wond zich niet gauw ergens over op, razernij kende hij niet, zei hij tegen Trouw.

Tekst gaat verder onder de video.

Cartoons

Klik hier voor de mooiste cartoons die Peter van Straaten maakte voor de Volkskrant.

'Op mijn 45ste was ik het gelukkigst'

Toen tekenaar Peter van Straaten net 80 werd, zei hij in een interview met de Volkskrant er niet aan te denken om te stoppen met werken. 'Ik ga door met tekenen omdat ik het leuk vind en ook wel om het geld.' Lees hier het hele interview.

Ergenis als genot

Ergernis wel. Lichte ergernis vond hij zelfs een genot. Hij vond het heerlijk om zich samen met zijn vrouw aan anderen te ergeren. 'Uren zijn we daarmee bezig. Hoe mensen lopen, hoe ze praten, hoe ze hun krant vasthouden; we ergeren ons aan alles - heerlijk.'

Net als zijn moeder, die ook genoot als ze naar mensen keek. Veel van de opmerkingen in zijn cartoons hadden van haar afkomstig kunnen zijn. Een doodenkele keer haalde Van Straaten hard uit. De schandalen in de katholieke kerk stelde hij aan de kaak met een tekening van een jongen, biddend op zijn knieën, bij wie een kruis in zijn kont is geduwd.

Dat was ongewoon fel voor zijn doen, zei Van Straaten daarover in 2014 in een afscheidsinterview met Vrij Nederland. 'Ik weet niet precies waarom. De hypocrisie, denk ik.'

Beeld Peter van Straaten

Fabelachtig geheugen

Zijn politieke prenten in de jaren zeventig en tachtig zijn opgeslagen in het collectieve geheugen. Zijn brommerige Joop den Uyl, schijnheilige Dries van Agt (twee pukkels, scherpe neus, getuit mondje) en sluwe Ruud Lubbers (stoppelbaard, spleetje tussen de tanden) waren een bron van vermaak.

Politiek, film, lekker eten, literatuur, beeldende kunst, toneel, de natuur, geschiedenis, vogels, poëzie - Stefan Verwey kent niemand die een bredere kennis had dan Van Straaten. 'Ik ben een natuurliefhebber, maar Peter wist mij te vertellen wat er in mijn tuin groeit.'

Zijn geheugen was fabelachtig. Jaren nadat Van Straaten Arnhem had verlaten, tekende hij zijn geboortestad. De parken, straten en scholen maakte hij zonder foto's en boeken te raadplegen of terug te gaan naar de plekken uit zijn jeugd. Ze zijn gebundeld in Uit m'n hoofd (1976).

Kruiswoordraadsels loste Van Straaten in een oogwenk op. Welk onderwerp Verwey ook aansneed, Van Straaten wist er meer van dan hij. 'Zonder de schoolmeester uit te hangen. Hij was niet zo zeer een wandelende encyclopedie, daarvoor waren de verhalen die hij eromheen vertelde te mooi. Hij kende fantastische anekdotes.'

Ook van wijn wist Van Straaten alles. Als Verwey zijn bezoek een wijntje had ingeschonken en Van Straaten zei monter 'Niks mis mee', wist Verwey dat hij bocht had geserveerd.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

CV

25 maart 1935 Geboren in Arnhem.
1947 Stedelijk Gymnasium in Arnhem.
1954 - 1958 Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in Amsterdam (huidige Rietveld Academie).
1958 Reportagetekenaar bij Het Parool.
1968 - 2014 Wekelijkse politieke prent in Vrij Nederland.
1968 - 1987 Vader & Zoon in Het Parool.
1974 Beste Jongens met Eelke de Jong en Rijk de Gooyer in Haagse Post.
1983 Leuk is anders als opvolger van Carmiggelt in Het Parool.
1984 - 1986 Agnes in Het Parool. 1986 - 2000 Agnes in Vrij Nederland.
1988 - 2012 6 keer per week Het dagelijks leven in Het Parool.
Vanaf 2012 wekelijks in de Volkskrant.

Peter van Straaten aan het werk. Met een biertje bij de hand. Beeld anp

Bedeesd

Bij vrienden kon Van Straaten op zijn praatstoel zitten, in onbekende gezelschappen was hij bedeesd. Mensen die dachten: 'Hé, daar heb je Peter van Straaten van die leuke cartoons, nu gaan we lachen', kwamen bedrogen uit. Hij ging aan de kant staan en toekijken.

Met een glas wijn in de hand. 'Ik heb ontzettend veel gezopen', bekende Van Straaten in een interview met de Volkskrant ter gelegenheid van zijn 80ste verjaardag. 'Maar ik ben nooit alcoholist geworden, dat is een godswonder. Ik wou toch altijd weer aan het werk en dat kan niet als je te veel drinkt.' Als geen ander kon Van Straaten de verbeelding hanteren, vindt Verwey. 'Peter was beeld én taal, hij vulde niet alles in met tekst. Hij liet de toeschouwer invullen wat hij had weggelaten. Dat is onvoorstelbaar moeilijk. Peter was er een virtuoos in.'

Zelf zag Van Straaten zich in de eerste plaats als tekenaar. Het schrijven, daar zag hij als een berg tegenop.

Dat weerhield hem er niet van columns te schrijven en het feuilleton over de vrijgevochten bijstandsmoeder Agnes en haar opgroeiende zoon. Het was een van de populairste rubrieken van Vrij Nederland.

Prijzen

1979 Lucas Ooms-prijs.
1983 Stripschapprijs voor Vader en Zoon.
1994, 1997, 2005, 2010 Inktspotprijs voor beste politieke prent van het jaar.
1996 Lid in de Orde van de Nederlandse Leeuw.
2006 Gouden Ganzeveer.
2011 Eredoctoraat Universiteit van Leiden.
2016 Inktspotprijs voor beste politieke prent van het jaar.

Van Straaten was de jongste in een gezin van vijf jongens, zijn vader was architect. Tekenen was een vanzelfsprekendheid. Met zijn broer Jan ging Peter geregeld vogels kijken en nesten controleren. Van zijn 9de tot zijn 19de hield Van Straaten nauwgezet vogellogboekjes bij.

Direct na zijn studie, in 1958, begon Van Straaten als reportage-tekenaar bij Het Parool. Met tekenpen en schetsboek toog hij naar evenementen voor een sfeerreportage. Een bezoek aan Wimbledon maakte diepe indruk. De ouderwets chique ambiance riep bij hem een nostalgisch, vooroorlogs gevoel op. Hij tekende met een conté-pen (kroontjespen met een fijnere punt) en Oost-Indische inkt. Voor correcties gebruikte Van Straaten de Tipp-ex stift en witte etiketten, er kwam geen computer aan te pas.

Tot 2012 tekende Van Straaten voor Het Parool: cartoons, rechtbanktekeningen, Het dagelijks leven en de strip Vader & Zoon. Ruim zesduizend keer schetste hij de verwikkelingen tussen de kalende, rechtse, gezette vader en zijn obstinate, linkse zoon.

Peter van Straaten in 1992. Beeld anp

46 jaar (tot 2014) maakte hij politieke prenten voor Vrij Nederland. Hij kon zich niet herinneren dat hij ooit een week had gemist. De laatste jaren tekende hij wekelijks voor de Volkskrant.

Van Straatens productie is enorm, hij kon wel vijf tekeningen per dag maken. Was ook bittere noodzaak, verslaafd als hij was aan in de krant staan. Tot de laatste snik heeft hij getekend.

Zijn laatste heeft hij met bibberende hand gemaakt in het ziekenhuis. Die stond dinsdag 2 augustus in Dag in Dag uit. Een stelletje op het strand dat kijkt naar de ondergaande zon en verzucht: 'Daar lag Engeland.'

Beeld Peter van Straaten
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden