Erdogans schepping begint aan de randen uiteen te vallen

In een fraai uitgebalanceerde biografie wordt geschetst hoe in de loop der jaren Erdogans minder aantrekkelijke kanten steeds meer naar voren kwamen. De branie uit een volkswijk ontpopte zich als een raspoliticus.

President Erdogan in Ankara, 2016. Beeld getty

Op 17 december 2013 opent Fethullah Gülen de aanval op de Turkse president Recep Tayyip Erdogan. Aanhangers van Gülen bij de politie van Istanbul arresteren tientallen kopstukken van diens AKP-partij. Ministers, zonen van ministers, burgemeesters en met Erdogan bevriende zakenlieden. Ze onthullen dat de Turkse regering in het geheim het wapenembargo tegen Iran schendt.

Andere dossiers gaan over gesjoemel met bouwvergunningen. Erdogan reageert een dag later, getergd. Het zijn acties van 'buitenlandse verraders' bedoeld 'om een staat binnen de staat te creëren'. Maar hij heeft de politie en justitie niet onder controle. Er volgen meer arrestaties.

Erdogan slaat terug met overplaatsingen, ontslagen en noodwetten. De stroom onthullingen en aanklachten houdt aan. Vanuit zijn ballingsoord in de Verenigde Staten bidt Gülen tot God om de 'verdorvenen' te vervloeken. De ondergrondse oorlog houdt weken aan. Een nieuwe minister van justitie zet alle procedures stop. Dan onthult de politie dat de Turkse geheime diensten (trouwe bondgenoten van Erdogan) al jarenlang wapens smokkelen naar IS. Maar Erdogans aanhang blijft hem trouw. Bij de verkiezingen van 30 maart 2014 haalt zijn partij, de AKP, 44 procent van de stemmen. Daarna worden alle lopende onderzoeken afgebroken en kan de jacht op de aanhangers van Gülen beginnen.

Nicolas Cheviron en Jean-François Pérouse (*****)
Erdogan
Non-fictie
Vertaald uit het Frans door Mario Molegraaf.
Prometheus; 432 pagina's; euro 35.

Dirk Rochtus
(***)
Turkije - De terugkeer van de sultan
Non-fictie
Vrijdag; 263 pagina's; euro 22,50.

Witold Szablowski (***)
De moordenaar uit de abrikozenstad
Non-fictie
Vertaald uit het Pools door Gijs Franssen.
Atlas Contact; 272 pagina's; euro 21,99.

Weeffout

De Turkse Republiek bevat een ernstige weeffout. De stichter, Kemal Atatürk, wilde een seculiere eenheidsstaat scheppen naar westers model, maar het werd een eenpartijstaat. De islam werd opzij gezet; de Koerden werden met geweld onderdrukt. Na de Tweede Wereldoorlog ontstaat onder westerse druk een meerpartijensysteem, maar een scheiding der machten blijft achterwege.

Het leger en de rechterlijke macht waken over Atatürks erfenis. Deze 'diepe staat' wil voorkomen dat Turkije afglijdt naar een communistische of islamitische staat - of dat het land uiteenvalt. Tegen deze verborgen macht moeten de nieuwe partijen het opnemen. Meestal tevergeefs. In 1960 (Erdogan is 6 jaar) wordt de populaire premier Menderes veroordeeld en opgeknoopt.

Twintig jaar later (de gelovige semi-profvoetballer raakt geïnteresseerd in politiek) grijpen de militairen opnieuw in, dit keer tegen de communisten en extreem-rechtse nationalisten. Weer zestien jaar later, in 1996, verjagen ze minister-president Erbakan, van de conservatieve Refah-partij. Erdogan is van jeugdleider voor de Refah in Istanbul opgeklommen tot burgemeester van die stad. Hij is de coming man van de Refah. Maar die wordt verboden. Erdogan laat Erbakan vallen en sticht de Partij voor Rechtvaardigheid en Vooruitgang, de AKP.

De kabadayi (zeg maar: branie) uit de volkswijk Kasimpasja blijkt een raspoliticus. Hij geniet van het canvassen in kroegen en van debatteren. Hij is een indrukwekkend spreker maar ook een doortastend bestuurder. En ondertussen bouwt hij een nuttig netwerk op in de islamitische broederschappen en de Turkse zakenwereld.

Fethullah Gülen

En hij wil winnen. De AKP is moderner dan de Refah en rechters zien geen kans haar te verbieden. Ze groeit en groeit. Nadat Erdogan de meerderheid in het parlement heeft veroverd en alleen kan gaan regeren, wacht het échte werk: de afbraak van de 'diepe staat'. Zijn voornaamste medestander is Fethullah Gülen. Terwijl Erdogan carrière maakte in de zichtbare wereld, infiltreerden de gülenisten politie en justitie. In 2007 slaan ze toe. Een serie spectaculaire arrestaties en aanklachten (de 'Ergenekon-processen') zorgt voor de volledige afbraak van de macht van het leger. Maar halverwege 2010 wordt de breuk met Gülen zichtbaar. Hij verhuist naar de Verenigde Staten om zich voor te bereiden op de finale confrontatie met Erdogan. Die hij zal verliezen. In augustus 2014 wordt Erdogan gekozen tot president.

Fethullah Gülen. Beeld afp

Erdogan beschouwt zich als een democratisch leider. De man van het volk, gekozen door het volk. Maar, zoals hij vaak heeft gezegd, de democratie is voor Turkije niet een doel maar een middel. Wat is zijn doel dan wél? Wil hij stiekem een islamitische staat, zoals zijn tegenstanders beweren? Biografen Nicolas Cheviron en Jean-François Pérouse beschouwen dat soort speculaties als zinloos.

En de feiten wijzen anders uit. Erdogans droom is het herstel van de glorie van het Ottomaanse Rijk. Turkije moet weer een grootmacht worden. Een quasi-tolerante, semidemocratische islamitische republiek, gerespecteerd in Oost én West. Toen de Arabische Lente uitbrak, leek zijn moment gekomen. Hij stak zijn nek uit door de Egyptische opstand te steunen en daarna Bashar al-Assad te laten vallen. Hij hoopte op Europese steun voor een democratisch Midden-Oosten.

Vernederd

Maar Europa liet hem vallen. Het verwelkomde de staatsgreep van Sisi, en liet Assad voortmodderen. De trotse, opvliegende Erdogan voelde zich diep vernederd. De aarzelende reactie op de staatsgreep van 15 juli bewees volgens hem dat Europa hem liever kwijt was. Dus zocht hij toenadering tot Poetin. Dé grote steunpilaar van het door Erdogan gehate regime-Assad - maar zo bleef Turkije wél op het hoogste niveau meepraten.

Erdogans houding jegens Europa lijkt inconsistent en emotioneel. Aanvankelijk zette hij zich met indrukwekkende doortastendheid in vóór toetreding tot de EU, om naderhand te roepen dat hij Europa niet nodig heeft. De Belgische Turkijekenner Dirk Rochtus weet er in Turkije - De terugkeer van de sultan niet echt raad mee. Na enige heldere hoofdstukken over de geschiedenis van Turkije en de opkomst van Erdogan, ontaardt het deel over de relatie met de Europese Unie in een woud van veronderstellingen.

Cheviron en Pérouse hebben minder moeite om Erdogans gedrag te duiden. Zolang je maar in de gaten houdt dat toetreding tot de EU nooit een zelfstandig doel is geweest maar altijd onderdeel van de strijd om de macht in de regio én in Turkije. Lonken naar Europa was hét middel om progressieve Turken te paaien. Hij speelt met hen - net zoals met de Koerden.

Militairen op het Taksimplein in Istanbul tijdens de coup-poging in juli 2016. Beeld epa

Coup Turkije in beeld

Bekijk hier de fotoreeks van de staatsgreep in Turkije op 15 juli 2016.

Wraakzucht

Op subtiele wijze schilderen beide auteurs hoe in de loop der jaren Erdogans minder aantrekkelijke kanten steeds meer naar voren kwamen. Zijn wraakzucht, zijn driftbuien en zijn afkeer van de vrije pers. En natuurlijk zijn benepen moralisme. Hij blijft het herhalen: een moslima hoort in de keuken en heeft drie kinderen.

Kenmerkend voor hem is het plan om het Ghezipark (een ontmoetingsplaats voor homo's) plat te walsen om plaats te maken voor een winkelcentrum en een moskee. Commercie, moralisme, islam: de gouden combinatie waarmee hij de Turkse middenklasse al vele jaren voor zich weet te winnen. Maar nu ging die vlieger niet op. Jong en alternatief Istanbul stroomde in het voorjaar van 2013 tezamen om de politieknuppels, traangasgranaten en bulldozers te weerstaan. Tevergeefs uiteindelijk, maar voor- en tegenstanders zijn het erover eens dat de opvliegende Erdogan de ware verliezer was.

Dankzij Erdogan maakte de Turkse economie de afgelopen periode een ongekende groei door. De Turken zijn hem daar dankbaar voor. Maar ze zijn ook veranderd. In De moordenaar uit de abrikozenstad beschrijft de Poolse auteur Witold Szablowski zijn ontmoetingen met tientallen gewone Turken. Van nichten in Istanbul tot Koerdische dorpsbewoners, voor wie eerwraak de gewoonste zaak van de wereld is.

Szablowski schrijft prachtig - maar wie écht wil genieten van dit boek, leest eerst de fraai uitgebalanceerde biografie van Cheviron en Pérouse. Dan komen de interviews tot leven. Erdogan heeft nog steeds een massale aanhang, maar de twijfel groeit. De economische groei is inmiddels tot stilstand gekomen. En de recente aanslag op de Russische ambassadeur heeft Erdogan (én de Russen) ervan doordrongen dat er snel een einde moet komen aan het Syrische conflict. Erdogan is zonder twijfel de meest indrukwekkende Turkse leider sinds Kemal Atatürk. Hij schiep, net als zijn voorganger, een nieuw Turkije. Maar zijn schepping begint aan de randen uiteen te vallen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden