Er kriebelt iets in Enschede De muziekstad van het oosten ontdekt 'een ongelooflijke potentie'

De Randstad leek er altijd heel ver weg, maar aan die opvatting begint een einde te komen. In Enschede zijn de belangrijkste culturele posten - conservatorium, muziekcentrum, opera en orkest - in handen geraakt van Randstedelingen, die een 'geheimzinnige ambitie' in de stad bespeuren....

DICHT NIET over de dingen die je dierbaar zijn en zeker niet als het object van affectie een stad betreft. Al verandert het complete aangezicht, al is elke aanleiding voor het schrijven van de verzen al lang vergeten, eenmaal aangemeten dichtregels groeien mee als een altijd passende jas en hechten zich onuitroeibaar aan het collectieve geheugen. In Zaltbommel zal Martinus Nijhoff eeuwig de brug blijven zien, ook nu de oude is afgebroken en de nieuwe naar hem is vernoemd. Bloem blijft domweg gelukkig in de Dapperstraat, markt of geen markt. In Almelo is voor Herman Finckers altijd wat te doen: het stoplicht springt op rood, het stoplicht springt op groen.

En Enschede? Ach, Enschede.

Willem Wilmink eindigt zo positief: 'Wat eerst een droevig schouwspel was, is als een phoenix herrezen uit de as. Enschede, Enschede.' Maar wat beter beklijft is het begin: 'Het is het eindpunt van de trein, bijna geen mens hoeft hier te zijn, bijna geen hond gaat zover mee. Enschede, Enschede.'

Kon hij toen weten dat deze desolate regels op 8 oktober aanstaande in het Enschedese Muziekcentrum zouden klinken, op muziek gezet door de Argentijns/Nederlandse componist Carlos Micháns en uitgevoerd door het eens zieltogende Forum Filharmonisch Orkest, nu herrezen als Orkest van het Oosten? Een feestelijk concert moet het worden, ter opluistering van de meerjarige samenwerking tussen het Orkest van het Oosten, Muziekcentrum Enschede, het Conservatorium en diverse regionale harmonie-orkesten.

Enschede kampt van oudsher met een imagoprobleem, of is, beter gezegd, nogal imago-loos. 'Enschede heeft geen eigen gezicht', wees een onderzoek twee jaar geleden uit. Een grote stadsbrand verwoestte in 1862 de middeleeuwse kern, alleen de gotische kerk op de Oude Markt werd herbouwd. De textielindustrie rees, steeg, blonk en zonk, waarna de fabrieken met de grond gelijk werden gemaakt. Buiten waren de fraaie havezaten te vinden, zoals het landgoed Twickel bij Delden waar morgen conservatoriumstudenten en het Orkest van het Oosten onder leiding van Jaap van Zweden Mozart spelen. Maar de stad zelf bestond grotendeels uit pretentieloze arbeidershuizen die in de Tweede Wereldoorlog ook nog per ongeluk met bommen werden bestookt. De Geallieerden meenden al boven Münster te zijn.

Toch, iets is er aan het veranderen. Er kriebelt iets. 'Energie', zegt Pieter Prick, vroeger programmamedewerker van de Avro en sinds 1 mei 1996 directeur van het Orkest van het Oosten. 'Een rare geheimzinnige ambitie die hier opeens heerst', vindt Sytze Smit, voorheen violist en hoofdredacteur van het tijdschrift Muziekjournaal, vanaf oktober 1996 directeur van het conservatorium in Enschede.

Jaap van Zweden werd enkele jaren geleden gevraagd voor een gastdirectie en ontdekte een 'ongelooflijke potentie' in het orkest. Hij zei zijn baan op als concertmeester van het Koninklijk Concertgebouw, werd bij vertrek nog geridderd en begint nu zijn eerste seizoen als chefdirigent van het Orkest van het Oosten.

Misschien zijn ze het zelf wel, die kriebelen en vol zitten met ambitie. Met Louwrens Langevoort die in juli 1994 werd benoemd tot artistiek leider van de Nationale Reisopera en met Lex Kater, die als geroutineerd interimdirecteur de eerstkomende twee jaar orde gaat brengen in de Twentse Schouwburg en het Muziekcentrum, zijn de belangrijkste culturele posten van Enschede in korte tijd in handen geraakt van een aantal gedreven, daadkrachtige 'Randstedelingen'. En onbekenden zijn ze ook niet voor elkaar. 'Het is natuurlijk makkelijker als er al een paar gabbers zitten', geeft Prick toe; natuurlijk werkt het schaap-over-de-dam-effect.

Toch zijn zij echt niet de eersten die vanuit de grachtengordel of de Gooise matras de sprong naar de provincie wagen. De recente geschiedenis van het Enschedese cultuurleven weerspiegelt een intensief verkeer tussen oost en west. Waarbij de weg terug naar het westen toch altijd sneller gevonden was dan de route in oostelijke richting. Nando Schellen (interim-directeur Twentse Schouwburg), Peter Smids (directeur Muziekcentrum Vredenburg), Cox Habbema (artistiek adviseur Opera Forum) en Siebe Riedstra (artistieke coordinator Forum Filharmonisch) kwamen en gingen.

Het echte schaap-over-de-dam was waarschijnlijk de vorig jaar overleden altviolist en orkestdirecteur Ferdinand Vrijma. Hij kwam in 1994 van het Radio Kamer Orkest en keerde er in 1996 weer terug. In de twee tussenliggende jaren leidde hij het Overijsselse orkest door een pijnlijk afslankingsproces waarbij Opera Forum en het Forum Filharmonisch van elkaar werden gescheiden en voortaan zelfstandig, met beperkte middelen, verder moesten gaan als Nationale Reisopera en Orkest van het Oosten. Vrijma haalde Van Zweden bij het orkest en verzorgde zelf zijn opvolging. 'We kunnen er toch over práten?', riep hij zonder zijn naam te noemen telefonisch tegen Prick, twee weken nadat deze een eerste voorstel van Vrijma had afgewezen. Tuurlijk, praten kon altijd. 'Onthoud dit', zei Vrijma toen Prick zijn jawoord had gegeven, 'je wordt wereldberoemd in Enschede.'

'Wordt het niet eens tijd dat je iets heel anders gaat doen?', vroeg Prick verleden jaar op zijn beurt aan Sytze Smit, toen die door autopech anderhalf uur te laat voor een bespreking over het Muziekjournaal arriveerde. Smit had net die ochtend Jaap van Zweden geïnterviewd voor een omslagverhaal en via de 'jungle-telegraaf' (zoals Lex Kater dit communicatie-verschijnsel omschrijft) was het snel gegaan. 'Die Sytze Smit is iemand voor hier', zei Van Zweden meteen daarna tegen Prick en deze smeedde het ijzer. 'Ik sta als één man achter je', riep Van Zweden toen Smit amper thuis was. Even later meldde zich de bestuursvoorzitter van de Hogeschool Enschede. 'We moeten eens gaan praten.'

Smit begreep al heel gauw wat er van hem werd verwacht. Hij zat nog niet bij het conservatorium of het gevecht om de tweede fase barstte in alle hevigheid los. Smit: 'De mensen hier waren bang dat de slag in het nadeel uit zou pakken van de instituten zonder iemand met een grote bek, iemand die de mensen kent en de publiciteit weet te benaderen.'

Twentenaren, en Enschedeërs in het bijzonder, blinken niet uit in assertiviteit. Smit ervaart het ontbreken van die vanzelfsprekende superioriteit van het Amsterdamse wel als 'aangenaam', maar tegelijkertijd moet het gevoel gekweekt worden dat het niet nodig is om zo 'ontzettend in de verdediging te gaan'.

Samen met de conservatoria in Arnhem en Zwolle werd de Messiaen-academie in het leven geroepen, het 'topinstituut' voor de tweede fase. Van minstens even groot belang vindt Smit het de banden met de Hochschulen net over de Duitse grens te verstevigen. Inmiddels heeft Enschede de scretariaats- en coördinatiefunctie overgenomen in een internationaal samenwerkingsverband van conservatoria, CHAIN.

Die internationale uitwisseling is natuurlijk een sterke troef, net zoals de samenwerking met het Orkest van het Oosten. Zowel chefdirigent Van Zweden als de pas aangestelde concertmeester Christiaan Bor is ook docent aan het conservatorium en beiden zullen komend seizoen de 'opleiding concertmeester' verder vormgeven.

In Enschede gaat het volgens Smit niet alleen om topmusici voor toppodia. De regio heeft behoefte aan uitstekende, veelzijdig opgeleide musici die op allerlei manieren (in ensembles, als dirigent, als arrangeur, als docent) het locale muziekleven kunnen inspireren. Smit: 'Wij moeten niet een luitspeler of gambaspeler op willen leiden. Die gaat maar naar Den Haag of Amsterdam.'

'Wat ik nooit meer wil horen', heeft Prick de orkestleden voorgehouden, 'is het verhaal dat de afstand van Enschede naar Den Haag kleiner is dan van Den Haag naar Enschede. Lariekoek. Wij moeten gewoon overtuigd zijn van ons kunnen.' Allereerst moest de angst eruit, constateerde Jaap van Zweden bij zijn komst: 'Het orkest had angst in z'n donder en dat krijg je er alleen maar uit met goeie concerten.' Hij is direct na de zomervakantie met het orkest in retraite gegaan. Tweeënhalve dag: meteen keihard werken, maar in een informele sfeer. Na afloop van de repetitie met z'n allen eten, een biertje drinken, napraten over de vakantie, over de stukken op de lessenaars.

Van Zweden noemt het nu 'het Heek-verhaal'. Niet naar het vergane textielimperium van de familie Van Heek, maar naar het kleine Duitse plaatsje Heek, waar het orkest die dagen verbleef. Het is net als met voetbal. Je moet bouwen aan een team. Apart werken met de zwakkere broeders en zo het peil verhogen. Prick ziet wel wat in de vergelijking met FC Twente, de club uit Enschede die vorig jaar overwacht hoog eindigde in de competitie en bouwt aan een nieuw stadion. 'Daar zit organisatie achter, geld, wilskracht en visie', vindt hij. Maar de parallel met Birmingham past nog beter: een prachtige zaal, een onbekend orkest en een aanstormende jonge dirigent die zich met hondentrouw aan het orkest heeft verbonden.

Alleen zal Van Zweden nog niet als een Simon Rattle het twintigste-eeuwse repertoire induiken. En Prick volgt liever de voorzichtige lijn van Vrijma. Van klassieke meesterwerken naar wat onbekender romantisch repertoire tot publieksvriendelijk modern. Zoals de twee Requiems van Schumann in één programma. 'Je moet hier niet secco puur moderne muziek spelen', zegt Van Zweden. Nieuwe muziek vindt hij best, maar dan wel in een sandwich-formule.

De seizoensfolder belooft bijvoorbeeld de Ricercata van Bach in de instrumentatie van Webern; de sonate van Berg, geïnstrumenteerd door Theo Verbey, werken van Anatol Liadov en Mossei Vainberg. 'We hebben een luxe-probleem', concludeert Prick, 'we zijn al grotendeels uitverkocht terwijl we nog maar 75 procent van de inschrijvingen hebben geteld.' Het orkest, heeft hij gemerkt, 'wordt meer dan gedoogd'. Het wordt beetje bij beetje de trots van de Tukkers.

'Hoezo tïoch?', vraagt Louwrens Langevoort. Natúúrlijk doet hij opera's uit deze eeuw. Aap verslaat Knekelgeest en Kind en Kraai van Peter Schat worden dit seizoen in reprise genomen. Reinbert de Leeuw doet met het Asko- en het Schönberg Ensemble Le grand macabre van Ligeti. Mocht Ligeti, net als deze zomer in Salzburg, bezwaren hebben tegen de regie (nu in handen van Stanislas Nordey) dan stelt Langevoort hem graag een megafoon ter beschikking. Dat is juist theater.

'Als je zeven opera's programmeert en je zou er niet een uit de twintigste eeuw kunnen maken, dan heb je wel een hele gekke museale functie. Als je als operagezelschap niet meedoet aan de ontwikkeling van het genre, sterft het uit', is zijn mening. Dus staat voor 1999 de wereldpremière van Huub Kerstens' Kreon gepland.

Ook Langevoort kwam terecht bij een gezelschap met diepe wonden. Al bij de start van Opera Forum (in 1984 ontstaan uit een fusie met het Overijssels Filharmonisch Orkest) bepaalden onderlinge ruzies, gebrek aan inspiratie en overmatig drankgebruik de sfeer. De overgang naar de Nationale Reisopera ging gepaard met gevoelige inkomensverliezen bij koor en medewerkers. Nieuw aangestelde directieleden vertrokken voor er nog maar een noot was gezongen. Tot drie jaar geleden Louwrens Langevoort, toen nog directeur artistieke planning bij de Opera van Keulen, in het artistieke leiderschap wel een aangename uitdaging zag. 'Er lag hier de mogelijkheid iets nieuws te beginnen. Als je je een beetje inzet kunnen er mooie resultaten uitkomen', is zijn idee.

Resultaten heeft hij in korte tijd inderdaad geboekt. Hij kreeg regisseur George Tabori naar Enschede, die een luid bejubelde en publicitair royaal bedeelde Blauwbaard en Erwartung op de planken zette. Le nozze di Figaro (tot 20 september in reprise) werd enthousiast ontvangen. Toch zijn de problemen niet helemaal opgelost. De schouwburg in Enschede, thuishonk van de Nationale Reisopera, is met een toneelopening van elf meter kleiner dan de meeste theaters in Nederland. Speciaal voor Enschede moeten decors in afwijkende maten worden gebouwd. Dat zijn extra kosten. De Salome die nu met regisseur Willy Decker voor het Gergiev Festival in Rotterdam wordt voorbereid, past er niet eens in.

Bovendien is de akoestiek matig en de bereikbaarheid slecht, zegt Lex Kater. Uitgerekend buurstad Hengelo, nog geen tien minuten verderop, is bezig met de bouw van een nieuwe schouwburg. 'Als Hengelo betere faciliteiten biedt, is het beter voor ons daar te spelen', erkent Langevoort. Kater, nog maar pas in dienst, lanceerde het plan voor de bouw van een nieuw muziektheater in Enschede, waarbij Hengelo zich vooral zou moeten toeleggen op het 'gesproken' theater.

Kater overlegde alleen onvoldoende met Hengelo en kreeg meteen zijn eerste rel. Ook binnenshuis donderde het toen in juni dit jaar onderzoeksbureau Berenschot met een vernietigend rapport kwam. De voltallige Raad van Commissarissen stapte op, van de vijf leden van het managementteam is er nog één over. Zulke schermutselingen horen erbij. Puinruimen zou hij het zelf niet direct noemen, maar het had er wel wat van weg. 'Ik denk dat de enige oplossing is, dat je van boven af begint schoon te maken, nooit van onder af', is zijn ervaring bij eerdere interim-klussen. De zaak loopt vast als mensen zich niet meer afvragen of het klopt wat ze doen, als ze liever de status quo handhaven dan na te denken over noodzakelijke veranderingen.

'Sytze, Pieter en ik hebben ongelooflijk veel plezier in het veranderingsproces', zegt Kater. De lucht klaart op, de mouwen gaan omhoog, de grenzen worden verlegd tot ver in het Duitse achterland. Want daar liggen de mogelijkheden, in oostelijke richting gloort een nieuw randstedelijk gebied, met - waarom niet - Enschede als dé muziekstad van de Euregio.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden