Reportage

'Er is geen recept. Met elke productie begin je bij nul'

De Stadsschouwburg Amsterdam leent vanaf volgende week zijn podium uit aan het Schauspielhaus uit Hamburg. Het grootste theater van Duitsland wordt geleid door Karin Meier, die in meerdere opzichten baanbrekend bezig is.

Schiff der Träume. Beeld Matthias Horn
Schiff der Träume.Beeld Matthias Horn

De witte zwaan, zo heet -ie wel in de volksmond en voor wie aankomt op Hauptbahnhof Hamburg, is het niet te missen: pal daar tegenover schittert het Deutsches Schauspielhaus, de groezelige stationsomgeving licht er van op. Een huis voor de muzen, een plek voor de kunst, en dat bepaald niet te bescheiden: eind 19de eeuw meenden de notabelen van het welvarende Hamburg dat het tijd werd voor een theater dat de Hanzestad waardig was. In 1900 kwam het ervan, uit private middelen.

Het grootste theater van Duitsland ('Sprechtheater' dus - opera of musical niet meegerekend) met pakweg twaalfhonderd plaatsen, een lijsttoneel, vlakke vloer én jeugdpodium. Eenmaal binnen is het veel rood pluche en goud wat er blinkt, maar de primaire indruk is toch het zwaanwit van weelderig golvende balkons en loges - plaats van de rijkeluiden die het theater stichtten.

Op een bevroren woensdagavond in januari stroomt het vol. Op het programma staat Schiff der Träume in regie van Karin Beier, 'Intendantin' van DeutschesSchauSpielHausHamburg. Onder die speels geschreven naam is het toonaangevende huis vanaf komende week ook te gast in de Stadsschouwburg Amsterdam (SSBA), in de serie 'Brandhaarden'. In hun internationale special stelt de SSBA traditiegetrouw afwisselend een gezelschap of een maker ('Brandstichter') centraal, wat dit jaar onder meer betekent dat we vijf Hamburgse producties kunnen zien - waaronder voornoemd Schiff, vrij naar Federico Fellini's E la nave va.

Backstage in Hamburg heerst een half uur voor de voorstelling een opmerkelijke, serene rust. In de pruikenkamer babbelen twee medewerkster op fluistertoon.

Zwarte doos

Enigszins verscholen achter het hoofdgebouw ligt de zogenoemde MalerSaal, een zwarte doos uit de jaren tachtig die elk neo-barok detail ontbeert. Op deze vlakke vloer ensceneerde Katie Mitchell (Brandstichter van vorig jaar) Glückliche Tage. Hier ontstond ook Clemens Sienknechts versie van de klassieker Effi Briest, die ook in Amsterdam te zien zal zijn. De MalerSaal heet naar de functie die het in een eerder leven had: er werd geverfd. Bijna alles dat er op toneel nodig is, wordt 'in huis' gemaakt, in grote werkplaatsen onder glazen daken voor optimale lichtinval. 350 Mensen werken hier in totaal, van wie 35 acteurs.

Op het hoofdtoneel drentelt pakweg de helft van hen achter het grote doek wat op en neer, de stemmen worden losgezongen, nog een kwartiertje en de voorstelling begint. Immens breed en hoog oogt het toneelhuis, en donker nog; je struikelt zo over de kabels die straks het grote decor over de scène zullen trekken: een schip in zwaar weer.

Karin Beier: 'Ik heb iedereen ontslagen.' Beeld EPA
Karin Beier: 'Ik heb iedereen ontslagen.'Beeld EPA

Kort daarop steekt het van wal. Geroezemoes verstomt, doek gaat op, en daar openbaart zich een illuster gezelschap van chique musici dat voor een hoop geld een luxe cruiseschip heeft afgehuurd. Ze hebben de as bij zich van hun recentelijk overleden dirigent, die ze willen herdenken met de opvoering van diens compositie Human Rights nr. 4 en de verstrooiing van zijn as op zee. Maar intussen doet zich van alles voor tussen de gasten en laat ook het personeel zich niet onbetuigd. Het wordt allemaal behoorlijk liederlijk en hilarisch - totdat blijkt dat vlakbij een bootje ronddobbert met vluchtelingen van Afrikaanse afkomst.

Tot zover eigenlijk de onmiskenbaar Felliniaanse feel; hierna neemt alles een onvoorziene wending, die de toeschouwer een paar maal op het verkeerde been zet. Actueel, ja, ongemakkelijk ook, maar nooit belerend. De ondertitel Ein europäisches Requiem ten spijt, is de enscenering licht en verrassend van begin tot eind.

Dus. Wie dacht dat hier tussen goud en flonkerend kristal burgertruttig toneel werd gemaakt, vergist zich. En dat heeft niet in de laatste plaats te maken met Karin Beier, regisseur en als artistiek en zakelijk directeur sinds seizoen 2013/2014 verantwoordelijk voor de koers van het Schauspielhaus.

Air

Karin Beier: 'Ik was de eerste vrouwelijke intendant in Keulen en nu hier, in Hamburg. De theatertop is nog steeds een mannenwereld. Maar het is niet zo dat ik per se een vrouwelijk bolwerk wilde. Ik heb een warme artistieke relatie met Katie Mitchell en Karin Henkel - wij zijn al meer dan acht jaar 'samen'. Wat ik mooi vind, en misschien is dat vrouwelijk: ze hebben geen air van 'zie mij eens kunstenaar zijn', waar mannen vaak een imago creëren.'

Intendantin! Vrouwelijke theatermakers aan het roer, debatavond in de SSBA met Beier, Henkel, dramaturg Rita Thiele en Bianca van der Schoot (nieuw artistiek leider Ro Theater) op 2/3.

Roer moest om

Uiteraard gaat ze niet met modder gooien, maar wat Beier (Keulen, 1965) in Hamburg aantrof toen ze werd uitgenodigd het intendantschap op zich te nemen, was in elk geval niet haar ding. Het roer moest om. 'Als artistiek leider mag ik uitnodigen en aanstellen wie ik wil. Je kunt, om het maar even grof te zeggen, het hele gezelschap ontslaan. En dat is wat ik heb gedaan. Ja. Natuurlijk was iedereen vreselijk verstoord, maar dat is de enige weg, in Keulen ben ik die ook gegaan.' Ze stelde een nieuw troupe samen, met ook andere gastregisseurs.

Beier (kort koppie, zwarte outfit, energieke tred) komt opgeruimd de artiesteningang binnen en leidt het bezoek naar haar ruime, lichte kantoor. Vóór Hamburg was het Schauspiel Köln, daarvoor werkte ze vijf jaar als huisregisseur bij het Weense Burgtheater, eerder nog weer in München, Hannover, Bonn, Bochum, Zürich. De rode draad in haar gelauwerd oeuvre is haar internationale oriëntatie, zegt ze, gekoppeld aan een focus op de stad waaraan ze zich voor langere tijd verbindt.

'Na Keulen is dit voor mij een logische stap: ik denk dat Hamburg een van de meest multiculturele steden van Duitsland is. Ik moest het natuurlijk wel leren kennen, ik ben hier ook een immigrant. Ik heb me eerst op de geschiedenis gestort, die van de handelsstad met een enigszins duister koloniaal verleden. Er zit hier veel oud geld, 'meegenomen' vanuit Afrika. Er staan hier paleizen, en de burgers wilden dat dit theater groter zou zijn dat van Berlijn.'

Begint te stralen: 'Dit aanbod was pure verleiding, hoor. Het is het mooiste theater van de wereld. Maar ook moeilijk. De zaal is zó groot, die moet je veroveren, en dan heb ik het niet over stemvolume, maar over het energieniveau. Je moet de achterste rij van het tweede balkon halen.'

Ze haalt haar hand door het haar, zegt: 'Politieke thema's vind ik erg belangrijk, ook als eindverantwoordelijke voor het profiel van dit instituut. De maatschappij is nu zo aan het veranderen dat je even niet met Romeo en Julia kunt komen aanzetten - al zou ik daarmee geheid een uitverkocht huis hebben. Maar dat is niet het verhaal van vandaag, niet politiek genoeg. Als seizoensopening hebben we een roman van Herta Müller bewerkt, over het aarden in een nieuw thuisland.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Schiff der Träume. Beeld Matthias Horn
Schiff der Träume.Beeld Matthias Horn

Katie Mitchell regisseerde. Beier en de Britse Mitchell zijn al meer dan twintig jaar bevriend. De laatste is een geziene regisseur in Hamburg. Beier: 'Duitse acteurs zijn gecompliceerd. Ze genieten een zekere status en zijn niet direct geneigd een buitenlandse goeroe te volgen. Je moet de acteur hier verleiden. Niet iets opleggen, maar uitleggen, in discussie gaan.' Met Mitchell werkt dat inmiddels, met Viktor Bodó uit Hongarije, de Poolse Maja Kleczewska ook. In maart sluit de Australische regisseur Simon Stone zich aan met Peer Gynt, volgens hem een rol die Ibsen eigenlijk schreef 'voor een vrouw uit de 21ste eeuw'.

Beier stort zich nu op Unterwerfung, naar Houellebecqs roman Soumission, een pittige monoloog. 'Ik zoek steeds de balans tussen het vullen van die grote zaal en datgene brengen wat ik belangrijk vind. Het publiek is vrij gereserveerd en uiteindelijk niet onvriendelijk, maar er is geen recept. Met elke productie begin je bij nul.'

'Ik houd van humor, en ik wil ook wel een beetje stout zijn, vooral níet moralistisch. Kun je een donkere acteur laten zeggen: ik ben een kannibaal? Laten dansen als een dolle? Het is steeds een afweging. Hoe kan ik een beetje controversieel zijn, of hoe provocatief, kan dit-of-dat verkeerd worden opgevat? De samenleving wordt gevoeliger, sommige kwesties kantelen - en het verandert elk maand.'

Brandhaarden 2016 begint op 17/2 met Hallo Hamburg! in het bijzijn van aristiek leider Karin Beier. T/m 3/3 maart voorstellingen en randprogramma.

Der Entertainer Regie Christoph Marthaler 20&21 februari

Wie de combinatie Entertainer en Marthaler ziet, denkt onwillekeurig: Ja, natuurlijk! Het stuk van John Osborne uit de jaren vijftig over een zieltogende familie van variété-artiesten tegen de achtergrond van een maatschappij die alle houvast heeft verloren - dat gegeven lijkt de eigenzinnige Zwitserse muziektheatermaker op het lijf geschreven.

Effi Briest - allerdings mit anderem Text und auch anderer Melodie Regie Clemens Sienknecht/Barbara Bürk 23&24 februari

Effi Briest, roman van Theodor Fontane in de sfeer van een Eline Vere of Anna Karenina, gaat over een aanvankelijk levenslustige heldin die in een oersaai huwelijk haar ondergang vindt. De Duitse klassieker uit 1894 wordt bij Deutsches Schauspielhaus onder handen genomen door Clemens Sienknecht, wel Marthalers beste leerling genoemd. Met slapstick en muziek die je niet meteen met Effi zou associëren (radio uit de jaren '70, van James Brown tot Beach Boys).

Unterwerfung Regie Karin Beier, 18 &29 februari

Het jaar in 2022: Frankrijk krijgt zijn eerste islamitische president. De islamisering van het land begint bij de scholen en eindigt in een werkverbod voor vrouwen. Criminaliteit daalt, de economie bloeit en de geboortecijfers stijgen. 'Mijn roman', verklaarde schrijver Michel Houellebecq zelf, 'kan zowel als een wanhopig als een hoopvol verhaal gelezen worden.' Unterwerfung is Beiers bewerking van Soumission tot monoloog voor acteur Edgar Selge.

John Gabriel Borkman Regie Karin Henkel 1, 2 en 3 maart

Henkels regie van één van Ibsens laatste stukken werd vorig jaar al uitverkoren voor Theatertreffen. De titelheld is een voormalig bankdirecteur, ooit betrapt op verduistering, die met zijn vrouw en zieke schoonzuster in één huis woont. Tezamen hebben ze het voorzien op de zoon Borkman, als redder van hun zielenheil. Deze enscenering, aldus de Süddeutsche Zeitung laat ons zien waarheen onze instincten ons voeren wanneer we hoffelijkheid en respect gedag zeggen. () En wat een indrukwekkende monsters we toch zijn'.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden