AchtergrondVoorlopers

Er gebeurt iets als een gedistingeerd man zich kleedt in fluweel: De modieuze voorlopers van Benedict Cumberbatch

Elk modedetail heeft talloze en vaak eeuwenoude voorlopers. Neem Het fluwelen pak dat Benedict Cumberbatch droeg op de première van Avengers: Infinity War.

Er gebeurt iets als een gedistingeerd man zich kleedt in fluweel. Of het nou een kardinaal is, een bankier in de Renaissance of de filmster die superheld Doctor Strange, speurder Sherlock Holmes en de getormenteerde Engelse upperclass-advocaat Patrick Melrose een gezicht gaf: Benedict Cumberbatch, die van nature al een zekere onaantastbaarheid uitstraalt. Niet volgens iedereen knap, wel soeverein. Daardoor maakt Cumberbatch bij uitstek zichtbaar wat er gebeurt als je je kleedt in van oudsher het kostbaarste textiel ter wereld: fluweel. De puppyvacht onder de stoffen. Fluweel is aanraakbaar en wekt daardoor een vleugje verlangen naar aaien op. Je vingers krijgen onbewust de neiging even langs de stof te glijden. Het effect is een variant van wat een goede geur doet – het trekt je vanzelf dichter naar iemand toe.

Pompeo Girolamo Batoni, Portret van een man in blauw pak, 1760, Dallas Museum of Art

Op de première van de film Avengers: Infinity War (2018), waarin Cumberbatch de mystieke neurochirurg Doctor Strange speelt, droeg hij eerder dit jaar fluweel. Niet voor het eerst, wel met hogeschoolgevoel voor stijl: een driedelig fluwelen pak, donkerrood als een goed glas bordeaux, en om de tastbaarheid finesse te geven droeg hij er een gebreide stropdas bij in dezelfde kleur. Cumberbatch kent de kracht van textuur en weet hoe hij ermee kan uitpakken.

De Britse acteur Benedict Cumberbatch bij de première van Avengers: Infinity War.Beeld EPA

Fluweel is al zo’n acht eeuwen favoriet bij de westerse elite, en in de Perzische, Aziatische en Arabische wereld nog een eeuw of vier langer. Het werd eeuwenlang gemaakt van zijde, vaak ingeweven met gouddraad en patronen. De belangrijkste fluweelproductie was lange tijd in Venetië, Genua en Florence. Het loont om, als u deze vakantie in Italië bent, een zijderoute te plannen: probeer te kijken welke engelen, edelvrouwen en Medicibankiers op schilderijen een variant van de stof dragen.

Jan van Eyck, Madonna van Rolin, 1435, Louvre.

De luxe stof was perfect voor op een portret, vanwege status en bovengenoemd aanraakeffect. Maar hoe vertaal je zijdefluweel in verf? Hoe zorg je ervoor dat een kijker niet denkt dat je wol draagt of vlaslinnen? Laat dat maar aan Jan van Eyck over. Hij en zijn collega’s in 15de-eeuws Brugge moeten er grote lol in hebben gehad. Kanselier Rolin op het onwaarschijnlijk detailrijke en opschepperige schilderij de Madonna van Rolin (1435) bijvoorbeeld draagt een met bont gevoerde fluwelen mantel met bloemmotieven in goudbrokaat, die lekker los in dikke plooien valt; topsport voor de kunstschilder. En voor Rolin een charmeoffensief van jewelste.

Marianne Loir, Portret van een man aan zijn bureau, circa 1750, Portland Art Museum.

De techniek van zijdeproductie lijkt op die van tapijtwevers; er worden lussen in de vlakke stof geweven, zodat er een pool ontstaat – dat is de zachte vacht. Met de hand werden die lussen doorgesneden, vóór de industriële tijd, en er konden ingenieuze patronen in het zijde worden geweven, zoals ook te zien bij de knappe koning Balthasar hier links. Fluweel blijft geliefd in mannenkostuums, zie de jonge, modebewuste prins Henry Stuart, die zijn rood fluwelen jas liet opstijven met paardenhaar of wol zodat het wijd staat als een tutu, en afzetten met kostbaar zilverkant – Britse hoge adel waar Cumberbatch zo bij zou kunnen aanschuiven. Iets geserreerder hult de Italiaanse man die Pompeo Batoni portretteerde zich in een driedelig nachtblauw fluwelen pak met goudborduursels. Hij kan er zo mee naar een van de verafschuwde elitefeestjes in de kringen van Patrick Melrose.

Hugo van der Goes, Het Montforte Altaar, circa 1440, Gemäldegalerie Berlijn

Op 24/8 geeft Wieteke van Zeil een workshop over De kunst van opmerkzaamheid in het Catharijneconvent in Utrecht. Volkskrant-abonnees kunnen hierbij aanwezig zijn: volkskrant.nl/inclusief. Aanmelding t/m 19/8

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden