Er gaat weinig boven een vette truckersmodulatie

Deze week is het twintig jaar geleden dat de ballad I Believe I Can Fly uitkwam, het nummer waarin de kitsch van de jaren negentig culmineerde. Sleutel tot alle pathos was de toonsverhoging waarmee het nummer naar het slot denderde. Een gouden formule.

Beyoncé: Love on Top (2011).

Space Jam, de animatiefilm uit 1996 waarin basketballer Michael Jordan het samen met een team bekende stripfiguren opneemt tegen kwaadaardige, buitenaardse wezens, is niet bepaald een film die gelauwerd de geschiedenisboeken is ingegaan. Maar dan de soundtrack. En dan hebben we het hier niet over de - overigens goed verteerbare - hiphoptrack Hit 'em High van onder anderen Coolio, Method Man en LL Cool J, maar natuurijk over I believe I Can Fly van R. Kelly, een track die getatoeëerd staat in het geheugen van iedereen die in de jaren negentig opgroeide, of van hun ouders, of van iedereen die wel eens Sky Radio op heeft staan. Maar omdat het alweer even geleden is (deze week twintig jaar): neem vooral even een moment om het liedje opnieuw te beluisteren.

Zo. Misschien heeft u ook de videoclip opgezocht en gelachen om R. Kelly, die eerst in een maïsveld staat te zingen, daarna met gebalde vuisten in een herfstig bos en ten slotte midden op een basketbalveld een gigantisch gospelkoor staat te dirigeren. Maar waar het om gaat, is wat er gebeurt op 3 minuten en 44 seconden van het nummer. R. Kelly zingt daar: 'If I can see it, [whoo!], then I can do it.' Dat doet hij het hele liedje al, maar nu een halve octaaf hoger dan voorheen. Hij gooit er een schepje bovenop en wordt daarbij geholpen door het (plotseling verschenen) gospelkoor. Samen zingen ze vol overgave het refrein. R. Kelly moduleert hier, zoals dat in muziektermen heet. Een modulatie is een verandering van toonsoort. Op zich niets bijzonders, maar het gaat om de manier waarop R. Kelly het doet: de ene zin eindigt in de oorspronkelijke toonhoogte en de volgende zin begint, zonder overgang, in een hogere toon en dit alles bijna aan het eind van het liedje.

Ooit was dit zo'n vanzelfsprekend fenomeen in de popmuziek dat het, o ondankbaarheid, voor lief werd genomen. Maar de modulatie verdient een standbeeld, met gebalde vuisten, van marmer. En als dat te veel gevraagd is, dan ten minste, op de 20ste verjaardag van I Believe I Can Fly, een lofzang.

Tekst gaat verder onder video.

Die typische vorm van moduleren, zoals in I Believe I Can Fly, heeft zelfs zijn eigen, weliswaar officieuze, term: the truck driver's gear change. Vader van de term is Robert Anwood, een schrijver die ooit op de website gearchange.org de Truck Driver's Gear Change Hall of Shame bijhield (hij was geen fan). Daar stond te lezen:

'Veel schrijvers en componisten denken dat, wanneer hun liedje het risico loopt te gaan vermoeien, het nieuw leven ingeblazen kan worden door het liedje een toon omhoog te duwen, meestal tussen refreinen in, richting het begin van een 'repeat-till-fade'-sectie. Het kan zijn dat u deze techniek kent als 'modulatie', maar de correcte etnomusicologische term voor het fenomeen is de truck driver's gear change. Dit weerspiegelt de volkomen voorspelbare en mechanische natuur van de overgang, wat het beeld oproept van een vermoeide en overwerkte trucker die de versnellingspook in de nieuwe positie ramt met zijn - of, laten we redelijk blijven: haar - vuist.'

Waarschijnlijk is de term een verbastering is van truck driver's modulation, waar de Amerikaanse muziektheoreticus Walter Everett over schrijft in het essay The Beatles as Composers: The Genesis of Abbey Road, Side Two in het in 1995 verschenen boek Concert Music, Rock, and Jazz since 1945: Essays and Analytical Studies. De modulatie wordt ook wel 'crowbar modulation' (koevoetmodulatie) genoemd, of 'arranger's modulation', 'shotgun modulation', of 'pump-up modulation' of is zelfs een voorbeeld van 'Barry Manilow-tonaliteit'. Wij noemen het vanaf nu gewoon 'truckersmodulatie'.

R. Kelly: I Believe I Can Fly (1996).

Samen

Een lofzang op de modulatie is natuurlijk niet compleet zonder een uitgebreide, geheel ironievrije Spotify-playlist vol met vrachtwagenklassiekers van Bon Jovi, Whitney Houston, Mariah Carey, Céline Dion (kom op, we gaan dit samen doen) en Bonnie Tyler. U vindt het linkje naar de playlist op onze website. Als u dan toch achter uw computer zit, kijk dan ook even op volkskrant.nl/kijkverder voor de video die we over de truckersmodulatie maakten.

I Believe I Can Fly was zeker niet het eerste nummer dat op deze manier moduleerde, maar het was wel de grootste hit die R. Kelly ooit had: miljoenen verkopen wereldwijd, twee keer platinum en twee Grammy-awards. Het was alsof heel de jaren negentig in al hun kitscherigheid, hun drang naar meer, meer en nog meer, culmineerden in die ene toonverschuiving van dat zinnetje 'If I can see it', in aanloop naar het laatste refrein. Maakt dat I Believe I Can Fly de moeder aller modulatietracks? Lastig. Want doe je dan 3T met I Need You niet tekort? Of Whitney Houston met I Will Always Love You? Of The Backstreet Boys met zo ongeveer hun hele oeuvre?

De truckersmodulatie is bovendien niet exclusief voorbehouden aan de jaren negentig. The Beatles deden het al; Michael Jackson moduleerde er in 1987 stevig op los met Man in the Mirror; The Who met My Generation (1965); Stevie Wonder met I Just Called To Say I Love You (1984), ABBA met Hasta Mañana (1974) en Barry Manilow dus ongeveer in zijn hele oeuvre.

Maar hoe je het ook wendt of keert; ergens rond de helft van de jaren 90 beleefde het fenomeen zijn finest hour. Ziehier bijvoorbeeld de top-20 uit het Top-100 Jaaroverzicht van 1996:

Los del Rio - Macarena^
Rob de Nijs - Banger Hart*
Captain Jack - Captain Jack^
Fugees - Killing Me Softly
Kelly Family - I Can't Help Myself*
Guus Meeuwis - Per Spoor*
Paul de Leeuw en Simone Kleinsma - Zonder Jou*
Robert Miles - Children^
Peter Andre - Mysterious Girl
Wannabe - Spice Girls
3T - Anything*
Bette Midler - To Deserve You*
Total Touch - Somebody Else's Lover*
Party Animals - Hava Naquila^
Toni Braxton - Un-break My Heart
Céline Dion - Because You Loved Me*
Fluitsma en Van Tijn - 15 Miljoen Mensen
Linda, Roos en Jessica - Ademnood
Captain Jack - Drill Instructor^
Céline Dion - It's All Coming Back to Me Now*

Tekst gaat verder onder video.

Whitney Houston: I Will Always Love You (1992).

Aan deze lijst valt een aantal dingen op. Als de jaren negentig een dictatuur van kitsch was, dan was Céline Dion haar bloeddorstige dictator. Maar belangrijker: zeker 9 van de 20 platen heeft een truckersmodulatie (sterretje). Als je de eurodancehits (dakje) zou wegstrepen, kom je uit op 9 van de 15 popplaten. Het is een slagveld.

Je zou denken dat het destijds verplicht was die modulatie in een liedje te hebben. In zeker zin was dat ook zo. In een bijdrage op gearchange.org schrijft Dominic Pedler, auteur van het boek The Songwriting Secrets of The Beatles, dat hij van voormalig Spice Girls-liedjesschrijver Richard Stannard hoorde dat de truckersmodulatie werd gezien als zo'n belangrijk onderdeel van een liedje, dat de platenbazen het eisten van hun schrijvers. 'Als hij er niet in zit, krijg je gegarandeerd te horen: waar is hij?', citeert Pedler Stannard.

Het effect van een geslaagde modulatie laat zich dan ook niet onderschatten. Die brengt in vervoering, sleept je mee, zorgt voor een gebalde vuist, twee gebalde vuisten, ogen dicht, hoofd in de nek, soms kippevel, soms opwellende tranen, riemen vast daar gaan we. Puur effectbejag. Of, zoals professor David Metzer van de British Columbia University in 2012 schreef in zijn essay The power ballad: 'Dit soort plotselinge shifts wordt gebruikt om onder andere spanning, verrassing en ontlading over te dragen. De power ballad gebruikt het voor ontlading. Muzikaal en emotioneel gezien zijn de zaken tot zulke hoogten geklommen, dat de voorstuwende energie dwars door en over de dominante toonhoogte heen gaat.'

Even verderop schrijft Metzer dat power ballads (let wel: niet elke power ballad heeft een truckersmodulatie, noch betekent een truckersmodulatie in een liedje dat je automatisch te maken hebt met een power ballad) steunen op een tweeledigeformule: 'Sentimentaliteit en verheffing.'

'Power ballads zijn opzichtig en excessief, met hun seismische modulaties en overdreven uitvoeringen (denk aan het karakteristieke gebaar van Céline Dion die met haar vlakke hand op haar borst slaat bij dramatische momentern in haar nummers). Verheffing, het tweede deel van de formule, komt voort uit de bezielde muziek en de uitvoering. Deze dynamische middelen veroorzaken de emotionele adrenalinekick die zoveel luisteraars verslavend vinden.'

Wat? Metzer beschrijft hier in keurige academische termen wat iedereen al lang weet: dat er weinig boven een vette truckersmodulatie gaat. Het is auditieve xtc. Neem Whitney Houstons I Will Always Love You. Vanaf het gefluisterde 'If I should stay' aan het begin, werkt het nummer gestaag maar onvermijdelijk toe naar die ene doffe slag op de pauk. De tekst over bitterzoete herinneringen, over afscheid, over iemand vreugde en geluk toewensen; alles staat in dienst van dat ene moment.

'But above all this I wish you love.'

BAF.

Tekst gaat verder onder video.

Bon Jovi: Living on a Prayer (1986).

volkskrant.nl/kijkverder

De clips, de sterren en hoe zij hun noten opschroeven.

Vervolgens trekt Houston alle registers open en tilt ze exaltatie naar een hoger, voor gewone stervelingen onbereikbaar niveau. Die modulatie is meer dan de slagroom op de taart: het ís de hele taart, vol met ijsfonteinen, kaarsen, bruidsparen van marsepein en de stripper die er in verborgen zit.

Als Houston niet die versnellingspook met twee gebalde vuisten in de zesde versnelling had gebeukt, waren we I Will Always Love You misschien wel vergeten (en Kevin Costner ook). Dat geldt voor vele, vele, nummers uit die tijd. Van Love Is All Around van Wet Wet Wet tot I Swear van All 4 One tot alle liedjes van Bon Jovi of Mariah Carey. De truckersmodulatie was de kurk waar de popmuziek van de jaren negentig op dreef, de muzikale pap waar een generatie schuifelaars groot mee werd.

En nu is-ie dood. Nou ja, zo goed als. Ter vergelijking: in de top-20 van week 46 van dit jaar staat geen enkele track met een dergelijke modulatie. Wanneer het omslagpunt precies heeft plaats gevonden, is niet te achterhalen, maar zeker is dat na de milleniumwisseling de truckersmodulatie steeds minder prominent aanwezig was in de hitparades (maar niet voordat modulatiefundamentalist Céline Dion nog had toegeslagen met My Heart Will Go On in 1997 en een jaar later met I'm Your Angel, een duet met R.Kelly, wat de cirkel verontrustend rond maakt).

De modulatie veranderde geleidelijk van must naar faux-pas. Zanger George Michael wist dat eigenlijk al in 1990. In het stuk op gearchange.org citeert Dominic Pedler uit de autobiografie Bare van Michael: 'Jerry Wexler (platenbaas bij Atlantic Records) zei tegen me: wat je ook doet, vermijd een toonverandering van een noot - alles één toon omhoog doen aan het eind van een liedje. Het enige wat het laat zien, is dat je niets anders kon bedenken en dat je mensen wil laten weten dat er íéts gebeurt in het liedje. Het is het oudste en ergste cliché dat er bestaat. En sinds die dag heb ik nooit meer een modulatie van één noot aan het eind van mijn liedjes gestopt. Maar je hoort het overal; je hoort het op elke Whitney Houston-plaat.'

Het zou fijn zijn geweest als we hier nu konden opschrijven dat George Michael er een paar jaar later, in het duet met Whitney Houston If I Told You That lustig op los moduleerde. Maar het lijkt - op een verdacht toonwisselinkje in het liveduet Don't Let the Sun Go Down on Me met Elton John na - zowaar te kloppen wat Michael beweert.

Leuk voor hem. Maar niet voor de modulatieliefhebber, die heus niet alleen bestaat in de gedaante van Canadese zangeressen met taps toelopende gezichten, maar ook gewoon in die van, zeg, een vroege dertiger die zich beroemt op een uitstekende maar pluriforme muzieksmaak en daarom zeker niet vies is van een stukje You're the Inspiration van Chicago op zijn tijd en dat nooit zou durven afdoen met de oneerbiedige term guilty pleasure. Voor hem zijn het magere tijden.

Celine Dion: It's All Coming Back to Me Now (1996).

De truckersmodulatie duikt tegenwoordig weliswaar nog af en toe op - Love on Top van Beyoncé uit 2011 is één groot vrachtwagenchauffeurfestijn; Lady Gaga deed het in haar recente single Perfect Illusion; Adele knalt er op het eind van de dit jaar verschenen ballad All I Ask ook een modulatie uit. En ja, in musicals en bij het Eurovisie Songfestival is de modulatie eerder regel dan uitzondering - maar al met al is het behelpen. De truck driver's gear change heeft plaatsgemaakt voor andere fenomenen in de popmuziek, zoals de dubstep-drop of de Millennial Whoop (whao whao-o). R. Kelly, Céline Dion en Whitney Houston en hun grootse, met vuistpompen begeleide uithalen zijn als fossielen versteend en vereeuwigd in oude videoclips op YouTube, incomplete verzamelcd's in stoffige doosjes en ironische Spotify-lijstjes vol meezingers.

Is dat erg? Ach, zoals met wel meer dingen uit de jaren negentig; het was mooi zo lang het duurde, maar het afscheid was onvermijdelijk. Wij moesten verder, zij moesten verder. Wat rest, zijn bitterzoete herinneringen. We hopen dat het leven goed voor ze is, dat ze alles hebben waar ze van droomden. We wensen ze vreugde toe. En geluk. 'But above all this I wish you love.'

BAF.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden