Enschede is het toneel van een bijzonder journalistiek experiment

Samen een redactie: het media-experiment van lokale omroep 1Twente en dagblad Tubantia maakt de regionale journalistiek in Enschede springlevend.

Opnamen van Ik teken voor 80. Te gast: PVV Beeld Tom Janssen

Een paar uur slaap, meer heeft de baas van de lokale omroep 1Twente Enschede niet nodig. Dat is maar goed ook; eind februari stond Flip van Willigen (45) midden in de nacht planken te zagen voor een presentatietafel. 'Om half vijf 's ochtends ging ik naar huis, een paar uur later stond ik alweer te klussen in onze nieuwe studio. We waren precies op tijd klaar voor de eerste interviews met de lijsttrekkers voor de gemeenteraadsverkiezingen.'

Van Willigen, formeel 'stationsmanager' van de omroep, heeft een missie. 'Ik wil de journalistieke infrastructuur in Enschede springlevend houden. Wat wij doen, is essentieel voor een goed functionerende samenleving: bestuurders controleren, mensen met elkaar in contact brengen in zaaltjes als deze, waar we debatten organiseren. Het zijn misschien grote woorden voor een lokaal omroepje, maar zo is het.'

Het is woensdagavond 7 maart, op de tribune kijken veertig toeschouwers naar een studio-interview met twee politici. Het zijn kandidaten van Burgerbelangen Enschede (BBE), een coalitiepartij met 5 van de 39 raadszetels. Als een van hen begint over 'het sociale domein' grijpt presentator Willem Habers in: 'Kunt u in jip-en-janneketaal uitleggen wat u bedoelt?'

Er is werk gemaakt van de rechtstreekse tv-uitzending, die een half uur duurt. Het studiogesprek wordt gelardeerd met een filmpje waarin een jongere de sluiting van het buurthuis hekelt en met een reportage in het buitengebied van Enschede, waar bewoners zich zorgen maken over de komst van windmolens. Het interview eindigt bij een flipover, waarop de lijsttrekker met een rode stift zijn prognose invult. Hij denkt dat BBE de grootste partij wordt, met zeven zetels.

Duizenden vrijwilligers

Nederland telt zo'n 260 lokale omroepen, waar 500 professionals en ruim 20 duizend vrijwilligers werken. Om de lokale nieuwsvoorziening te verbeteren, moet het aantal omroepen omlaag, vindt de Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO). De koepelorganisatie wil dat ze gaan samenwerken in tachtig nieuw te vormen streekomroepen. Om lokale zenders te financieren stopt de overheid jaarlijks 10 miljoen euro in het Gemeentefonds. De NLPO vindt dat er 30 miljoen euro bij moet.

Flip van Willigen Beeld Tom Janssen

Tijdens de pauze, in afwachting van het volgende interview, ziet de tv-kijker een herhaling van het nieuwsbulletin. De belangrijkste berichten: zes nieuwe tips bij de politie over de moord op een 44-jarige Enschedeër, de Universiteit Twente begint een technische opleiding in Amsterdam, met de Vrije Universiteit. Blikvanger is een reportage in Hudson's Bay, in het oude pand van V&D. Een dag voordat de winkel opengaat, mocht de lokale omroep al naar binnen. Drie minuten lang zien we beelden uit het warenhuis, losjes aan elkaar gepraat door een jonge verslaggever. 'Ik krijg een beetje een luxe gevoel', zegt ze, 'maar echt onbetaalbaar is het ook weer niet.'

Enschede, een gemeente met 158 duizend inwoners, is het toneel van een bijzonder journalistiek experiment. De lokale omroep 1Twente werkt er nauw samen met het regionale dagblad De Twentsche Courant Tubantia (oplage: 85.085 exemplaren). Het is een opvallende combinatie: een kleine publieke radio- en tv-omroep met een krant van de Persgroep; een groot, commercieel bedrijf dat onder meer eigenaar is van de Volkskrant.

De samenwerking biedt tegenwicht aan een trend. Omdat de inkomsten dalen, is het aantal regionale dagbladjournalisten de afgelopen twintig jaar gehalveerd. De financiële situatie van 30 procent van de lokale omroepen is zorgelijk, stelt het Commissariaat voor de Media. Het merendeel van deze omroepen ontstijgt het vrijwilligersniveau niet. Volgens de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) ontbreekt het in de gemiddelde gemeente aan menskracht om besluitvorming kritisch te volgen en misstanden aan de kaak te stellen.

Wat er kan gebeuren als de plaatselijke journalistiek verzaakt, bleek bijvoorbeeld in Londen. In juni 2017 kwamen 71 bewoners van de Grenfell Tower om het leven bij een brand. Journalisten die verslag kwamen doen van de ramp werden uitgescholden: waarom komen jullie pas nu het te laat is? Onderzoekers stelden later vast dat klachten van bewoners bleven liggen bij lokale media, die flink hadden bezuinigd.

Het Enschedese project kreeg eind 2015 subsidie van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek: 450 duizend euro, voor drie jaar. Een van de redenen is dat dit model wellicht in andere regio's toepasbaar is. In het regeerakkoord van Rutte-III wordt hierop al een voorschot genomen.

Terwijl bezoekers van de politieke interviewavond koffie drinken, krijgt Henk ten Harkel een microfoon omgehangen door een collega. Tot enkele jaren geleden werkte Ten Harkel (61) alleen voor De Twentsche Courant Tubantia, waar hij in 1991 in dienst trad. Nu is hij chef van de 'Newsroom Enschede', waarin de krant samenwerkt met de lokale omroep. Over een paar minuten moet hij aan de slag als tv-presentator.

De volgende studiogasten zijn van het Democratisch Platform Enschede, dat aanschurkt tegen Forum voor Democratie. Ten Harkel en zijn collega stellen hen kritische vragen, zoals 'Is het zo erg met de islamisering in Enschede dat je daarvoor een partij moet oprichten?'. Kandidaat-raadslid Maarten Koppels hekelt hun - in zijn ogen - partijdigheid, de interviewers laten zich niet van de wijs brengen.

Flip van Willigen kijkt tevreden toe. 'We hebben ervoor gekozen per uitzending een van de veertien partijen centraal te stellen', zegt hij. 'Debatten zijn misschien spannender, maar als kiezer heb je weinig aan politici die elkaar vliegen afvangen. Wij bespreken de belangrijkste thema's, zoals betalen voor restafval dat je op straat zet, huishoudelijke hulp voor ouderen en veiligheid op straat.' Wie meer wil weten, kan de Kieswijzer invullen - een initiatief van Tubantia en andere regionale kranten van de Persgroep.

Henk ten Harkel Beeld Tom Janssen

Van Willigen, een bedrijfseconoom die is gespecialiseerd in marketing, is sinds 2007 de baas van de radio- en tv-zender. Voorganger Stichting Lokale Omroep Enschede was destijds net failliet. Stap voor stap bouwde hij met zijn team iets moois op. Op de redactie staan dertien ingelijste oorkonden, onder meer voor beste lokale omroep van Nederland, in 2011 en 2012. Vorig jaar grepen ze net naast die titel; het bleef bij een nominatie.

Omdat er geen geld is voor gedetailleerd onderzoek, is onduidelijk hoeveel kijkers en luisteraars 1Twente Enschede trekt. Wel bekend is dat de omroep met tv-uitzendingen gemiddeld 53 procent van de inwoners bereikt en dat oproepen doorgaans veel reacties losmaken.

Het plan samen te werken met Tubantia ontstond in de zomer van 2015. 'Samen met mijn collega bij de krant, Martha Riemsma, zat ik te filosoferen over het ideale mediabedrijf. Terwijl de journalistiek onder druk staat, willen consumenten juist meer: krantenartikelen, filmpjes, longreads, noem maar op. Als je het echt goed wil doen, moet je de handen ineen slaan.'

In het begin werkten de omroep- en krantenredactie op projectbasis samen. Dat leidde incidenteel tot succes maar in de dagelijkse praktijk veranderde weinig, zegt Henk ten Harkel. 'Collega's van de krant vergaderden soms buiten, zodat de omroep niet zou horen wat ze van plan waren. Toen ik erbij betrokken raakte, zei ik: als het zo moet, kunnen we beter stoppen.'

Sinds januari 2016 doen ze alles samen in de 'Newsroom Enschede'. Binnenkomend nieuws wordt verdeeld aan de zogeheten middentafel, een centrale plek op de redactie waar coördinatoren en leidinggevenden bij elkaar zitten. Zij bepalen of een verhaal geschikt is voor radio, tv, de papieren krant of de websites van beide organisaties, en wat prioriteit krijgt.

Redactieruimte van 1Twente Enschede Beeld Tom Janssen

Hoe dat in de praktijk gaat, blijkt uit de aanpak van de zware storm van vorige maand. Ten Harkel: 'Op het moment dat het verantwoord was, gingen vier verslaggevers op de fiets de straat op. Ik ging zelf ook mee en stuitte onder andere op een afgewaaid dak. Vanaf meerdere plekken deden we live verslag op de radio, via onze telefoon. Op de redactie luisterde een collega mee, die verwerkte onze informatie voor de sites van 1Twente en Tubantia. Daarbij stonden foto's die we met de telefoon hadden doorgestuurd. 's Avonds op tv zag je beelden van onze cameramensen. De beste verhalen werden gebundeld voor de krant.'

Het gaat volgens Ten Harkel beter dan vroeger, toen krantenjournalisten zelf experimenteerden met filmpjes. 'Bij Tubantia werken relatief veel oude mannen. Die oude bromberen - ik ben er zelf een - zijn niet grootgebracht in de digitale wereld. Bij 1Twente lopen veel jongeren rond; die zijn handiger met internet en nieuwe apparatuur. We leren van hen, zij van ons. Voordeel is ook dat we bijna geen dubbel werk doen. Naast adhd-journalistiek is er meer tijd voor verdieping en onderzoek.'

Straatinterview voor 1Twente Enschede Beeld Tom Janssen

Het Enschedese experiment wordt in de rest van het land met belangstelling gevolgd. Geregeld komen delegaties op bezoek bij 1Twente en Tubantia in het monumentale Balengebouw, waar ooit balen katoen voor de textielindustrie werden afgeleverd. Op de tweede verdieping van het pand zetelt het merendeel van de dagbladredactie, het souterrain biedt plaats aan studio's en de newsroom Enschede, inclusief middentafel. Dit is het domein van de lokale omroep en de acht man sterke stadsredactie van de krant.

Op vrijdagmiddag 2 maart krijgt minister Arie Slob (Media) een rondleiding in het pand. Slob zint op manieren om 'de toekomst van de journalistiek te waarborgen', zegt hij, maar het is te vroeg om concrete stappen aan te kondigen.

De rondleiding voert langs de radiostudio, waar de eerste editie bezig is van de Top Twente, een lijst met de vijftig beste liedjes uit de streek. Ruim tienduizend luisteraars en kijkers van 1Twente Enschede, en lezers van Tubantia hebben gestemd op hun favoriete nummers. In de studio ontvangen de dj's artiesten als zanger-cabaretier André Manuel en singer-songwriter Roos Blufpand.

Die avond volgt de ontknoping. De winnaar is Ding-a-dong van de Enschedese band Teach-In, uit 1975. Zangeres Getty Kaspers, die nog altijd in Twente woont, hoort het in de studio. Ze reageert opgetogen: 'Lieve Tukkers, ik hou van jullie!'

Martha Riemsma (41), hoofdredacteur van De Twentsche Courant Tubantia, is blij met dit initiatief. 'Ik heb er altijd van gedroomd van dit krantenbedrijf een mediabedrijf te maken, met alle disciplines.' Ze wijst naar de radiostudio. 'Zie je die jongen met krullen, die staat te presenteren? Hij schrijft bulletins voor het radionieuws en stukken voor onze websites en de editie Oldenzaal van de krant. En hij maakt filmpjes. Zo zie ik de regionale journalistiek van de toekomst: een vaste ervaren kern aangevuld met een stroom jonge, flexibele mensen die hier het vak leren en van alle markten thuis zijn.'

Bij de krant moesten ze wennen aan een partner die veel kleiner en minder professioneel is. De redactie van Tubantia heeft 90 mensen in vaste dienst en zo'n 100 freelancers, bij 1Twente Enschede werken 12 professionals en 180 vrijwilligers. 'Soms is het nog zoeken wat je van elkaar mag verwachten', zegt Riemsma. 'Dan heb je een bijzonder verhaal en blijkt alleen een onervaren cameraman beschikbaar. Maar er loopt hier veel talent rond, uiteindelijk komt het vaak goed.'

Wat ook verschilt, is de maatschappelijke betrokkenheid. 1Twente Enschede en de stadsredactie van Tubantia voeren dezer dagen actie om kiezers naar de stembus te krijgen, met het motto 'Ik teken voor 80'. Vier jaar geleden was de opkomst 42,5 procent, dat moet bijna verdubbelen. Sommige journalisten van Tubantia hadden hun twijfels over dit project; journalistiek is volgens hen alleen observeren en verslag doen. Van Willigen: 'Ik vind dat bullshit. Een kritische houding is prima, maar gebruik die om een bijdrage te leveren aan de samenleving. In dit geval zijn we het eens geworden, de krant steunt deze actie.'

Opnamen van Ik teken voor 80, met D66 Beeld Tom Janssen

Belangrijkste verdienste van beide redacties is dat ze onderwerpen op de agenda hebben gezet, vindt Van Willigen. 'Het mooiste voorbeeld, uit 2016, is grondwateroverlast. De gemeente wist er niets van. Ze kregen nauwelijks meldingen; huiseigenaren met water in de kelder dachten dat de gemeente toch niets voor ze zou doen. We kregen wat tips en hebben een enquête uitgezet. Vroeger, vóór de samenwerking met de krant, kregen we dan enkele tientallen reacties. In dit geval waren het er 900. De conclusie: dit is een enorm probleem. De gemeente heeft 2 miljoen euro geïnvesteerd om het aan te pakken.'

Het Enschedese voorbeeld verdient navolging, vinden de journalistenvakbond NVJ en de belangenorganisatie van lokale omroepen NLPO. Dat betekent niet dat de overheid moet afdwingen dat dit model overal wordt toegepast, waarschuwen ze. Een partnerschap als dit heeft alleen kans van slagen als het op de werkvloer ontstaat, omdat redacties elkaar versterken.

Grote vraag is of het ambitieuze project op langere termijn levensvatbaar is. De begroting van de lokale omroep, 750 duizend euro per jaar, wordt gefinancierd met overheidsgeld (zie kader) en commerciële deals. Van Willigen heeft bijvoorbeeld een contract met Fox Sports: verslaggevers van de lokale omroep maken op kosten van de sportzender FC Twente TV en FC Twente Radio. Een deel van de interviews gaat in eerste instantie naar Fox Sports, de rest is voor de lokale omroep.

Eind 2018 stopt de jaarlijkse subsidie van 150 duizend euro van het Stimuleringsfonds. 1Twente probeert nog aanvullende financiering te regelen. Onduidelijk is ook of het volgende college van burgemeester en wethouders evenveel geld wil steken in de omroep als nu.

Het Rijk moet bijspringen, zegt Van Willigen. 'Het is onlogisch dat ze veel meer geld geven aan provinciale omroepen. Niemand voelt zich Overijsselaar, wel inwoner van Twente en Enschede. Wat wij doen met Tubantia, is de lokale en regionale journalistiek opnieuw uitvinden. Als dat niet kan doorgaan, zou dat heel jammer zijn.'

Op de redactie doet Ten Harkel zijn microfoon af. Sinds hij tv-programma's presenteert, wordt hij vaker herkend op straat maar van glamour is absoluut geen sprake. Na het studio-interview moet hij meteen weer aan de slag als chef middentafel. Over een paar uur, om 23.00, gaan de laatste krantenpagina's naar de drukker. 'Dan ga ik naar huis. Ik ben niet zoals Flip, ik red het niet met een paar uur slaap.

Microfoon van 1Twente Beeld Tom Janssen

Nauwe band tussen omroep en gemeente

Naast subsidie geeft de gemeente geld voor losse projecten. Dat voelt een beetje ongemakkelijk.

Jaarlijks draagt de gemeente minstens 100 duizend euro bij aan de begroting van 1Twente Enschede. Daarmee wordt voldaan aan een vrijblijvende richtlijn van het Rijk: de lokale omroep heeft recht op 1,30 euro per huishouden. Boven op de subsidie komt geld voor losse projecten. Dit jaar steekt de gemeente 50 duizend euro in de actie voor een hogere opkomst. Hoofd communicatie Jan Arie Bijl: 'In ruil hiervoor organiseert 1Twente debatten en besteden ze evenredig aandacht aan partijen.'

Eerder maakte de lokale omroep tegen betaling programma's over duurzaamheid, zegt Bijl. 'Nu zij zulke thema's onder de aandacht brengen, heeft het meer impact dan toen we dat zelf deden. Op de laatste enquête, over vuurwerk afsteken, kregen ze 4.000 reacties. Voorlichters in andere gemeenten zijn jaloers als ze dat horen.'

Journalistiek is de Newsroom bij deze opdrachten geheel onafhankelijk, beklemtoont Van Willigen. Toch hebben sommige medewerkers van dagblad Tubantia een 'ongemakkelijk gevoel' bij betaalde klussen voor de overheid. 'In de Newsroom hebben we harde afspraken hierover gemaakt,' zegt hoofdredacteur Martha Riemsma. 'We houden dit strikt gescheiden: als krant worden we niet door de overheid betaald voor journalistieke opdrachten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden