Review

Enrich schetst onthutsend beeld van dealingrooms in bankensector

Journalist David Enrich schetst in zijn boek over het Libor-schandaal een onthutsend beeld van wat zich in de dealingrooms van de grote banken afspeelt.

De Libor-manipulatie, een van de grootste financiële schandalen van de moderne tijd, kent maar één echte zondebok. Het is de Engelse handelaar Tom Hayes die in 2015 in Londen 14 jaar cel kreeg - meer dan menig moordenaar - voor de samenzwering om een van de belangrijkste rentetarieven naar zijn hand en die van vele anderen te zetten.

Het woord samenzwering houdt al in dat hij het niet alleen deed. Dat was ook onmogelijk. Tussen de acht en zestien banken deden dagelijks opgave voor de Libor (London InterBank Offered Rate) om het tarief te bepalen, waaraan vele andere rentetarieven (van derivaten tot creditcardschulden en hypotheken) waren gekoppeld. Van de opgaves werden de hoogste en laagste geschrapt. Het was wat een van de samenzweerders een spider network noemde.

David Enrich, Het Libor-schandaal, non-fictie.
Uit het Engels vertaald door Ruud van de Plassche.
Harper Collins; 464 pagina's; euro 22,99.

'Doortrapt meesterbrein'

Hayes deed de opgaves eerst voor de broker ICAP en later voor de bank UBS. Hij deed het daar in overleg met collega's, want hij was een onderknuppel - een succesvolle handelaar weliswaar, maar toch niet meer dan een klein radertje in de grote machine. Het hogere echelon dat het fiatteerde en oogluikend toeliet, kwam met de schrik vrij. Hun werkgevers, zoals de Rabo, kregen hoge boetes, maar zelf ontsprongen ze de dans omdat ze erin slaagden Hayes als het 'doortrapte meesterbrein' af te schilderen. Eigenlijk was dat een complot dat niet voor de oorspronkelijke samenzwering onderdoet.

David Enrich, journalist van The Wall Street Journal, heeft het tragische verhaal van de enigszins autistische handelaar Tom Hayes opgetekend in een vuistdik boek dat in de VS is verschenen onder de titel The Spider Network en nu in Nederland is verschenen onder de titel Het Libor-schandaal. Vooropgesteld: Enrich is geen Michael Lewis, de schrijver van de financiële bestsellers Liar's Poker, The Big Short en Flash Boys. Zijn boek is een stuk taaier en dikker dan dat van Lewis.

Maar het is zorgvuldig geformuleerd en goed gedocumenteerd. Het is gebaseerd op twee jaar van gesprekken met Hayes en zijn echtgenote totdat Hayes werd veroordeeld, en op tienduizenden documenten, e-mails, sms-berichten en transcripties van telefoongesprekken. Kortom: een stapel informatie waarbij de onderzoeksjournalisten van de Paradise Papers hun vingers zouden aflikken. Het Libor-schandaal geeft een onthutsend beeld van wat zich tijdens en ook na de crisis in de dealingrooms van de grote banken afspeelt.

Hayes was de zoon van een kleine, Londense beurshandelaar die behalve een grote liefde voor voetbal - en met name de club QPR - ook een intuïtief inzicht in getallen had. Hij hield van de logica van wiskunde. Hij studeerde in 2001 af in wis- en natuurkunde aan de niet bijster hoog aangeschreven universiteit van Nottingham. Hiermee kon hij aan de slag op de afdeling derivaten van de bank RBS in de City, waar dringend gezocht werd naar mensen die iets begrepen van de complexe modellen waarmee de handel gepaard ging.

Al snel verhuisde Hayes naar de broker ICAP, een kleine organisatie van handige jongens die wisten hoe zij grote klanten met mooie wederdiensten als luxe reisjes met bordeelbezoeken, peperdure diners en het lidmaatschap van exclusieve golfclubs aan zich konden binden.

Ingepalmd

Hayes deed het eigenlijke werk. Hij wist uit enorme hoeveelheden data patronen en variabelen te halen die van invloed waren op het marktgedrag. Al gauw stonden de gevestigde banken voor hem in de rij. Uiteindelijk kon hij tegen een jaarsalaris van 138 duizend dollar, een gegarandeerde bonus van 500 duizend dollar en vrije huisvesting voor de Zwitserse bank UBS gaan werken in Tokio. Hier moest hij derivatentransacties gaan afhandelen die gekoppeld waren aan de Japanse Libor, ook wel Tibor (Tokio in plaats van Londen) genoemd.

Hij zag dat collega-handelaren hun kantoorgenoten vroegen de opgaves voor dit tarief een duwtje in een voor hen gunstige richting te geven. Die vroegen mensen die opgaves deden voor andere banken of zij behulpzaam wilden zijn in ruil voor gunsten, zoals extra transacties.

Hayes werd al gauw ingepalmd door dit netwerk en ontdekte dat veel van de banken de opgaves van elkaar kopieerden zodat ze tijdrovend werk konden omzeilen. Het spel moest een beetje omzichtig gedaan worden - niemand mocht te veel uit de pas lopen zodat anderen onraad zouden ruiken - maar al gauw wist iedereen in het kleine wereldje dat met slimbo Hayes zaken konden worden gedaan. In het crisisjaar 2008 wilde de zakenbank Goldman Sachs hem binnenhalen voor een salarispakket van 4,5 miljoen dollar per jaar plus 10 procent van de winsten die hij maakte. In 2009 stonden Deutsche Bank, Barclays en Morgan Stanley voor hem in de rij. Uiteindelijk koos hij voor een baan bij Citigroup.

Bandopname

Op dat moment hadden twee studenten tijdens een stage bij de Amerikaanse Fed een onvoorstelbare hoeveelheid data gedownload met Libor-opgaves. Daaruit bleek het merkwaardige patroon dat veel van de opgaves aan de onder- of bovenkant zaten en niet in het midden. Blijkbaar probeerden de banken de Libor te sturen. Alleen had niemand aanvankelijk interesse voor hun bevindingen. Zelfs vaktijdschriften wilden er geen aandacht aan besteden.

Dat veranderde pas toen een bandopname opdook van handelaren die met elkaar duidelijk afspraken maakten. De autoriteiten in New York en Londen begonnen een onderzoek. Er werden gesprekken gevoerd met de interne controleurs van de banken zelf. Er werd in 2010 toenemende druk op banken uitgeoefend om open kaart te spelen met de dreiging van miljardenboetes en de belofte dat de klokkenluiders vrijuit zouden gaan. Nadat UBS uiteindelijk als eerste door de bocht was gegaan, was het spelletje uit.

De schuld werd geschoven in de schoenen van de inmiddels naar Citigroup verkaste Hayes. Hayes werd al snel ontslagen bij zijn nieuwe werkgever en begin 2012 lekte zijn naam uit in de media. Hayes zou 'een ongeëvenaarde invloed' op de markt hebben gehad. Hij was een 'natuurkracht' buiten alle normale verhoudingen en was begiftigd met 'magische vermogens'.

Van de samenzwering van velen werd de tovenarij van een enkeling gemaakt. Hayes werd eerst financieel uitgekleed voordat hij voor de strafrechter in Londen kwam met een pro-deoadvocaat. De aanklager noemde Hayes een gigantische partij in de markt, een onredelijke, monsterlijke man. Hayes werd veroordeeld tot 14 jaar. Veel van zijn mededaders zaten op dat moment in een Britse pub, waar ze hun vrijspraak vierden.

Hayes is de sukkel, de pechvogel die nu in een cel zit vanwege het jarenlange roekeloze, anarchistische en criminele gedrag van een complete bedrijfstak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden