Enigszins hybride biografie over een eendimensionale griezel

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij

De enig interessante topnazi was Albert Speer, de technocraat in Hitlers entourage die ook in een democratisch Duitsland carrière zou hebben gemaakt. Zijn biografie Verstrikt in de waarheid, van Gitta Sereny (1921-2012) is dan ook de interessantste biografie van een nazi-kopstuk. De talrijke biografieën van Hitler en diens overige kompanen - hoe vakkundig vaak ook - zijn toch overwegend studies van verdwazing, haat en grootheidswaan. Topnazi's waren in de regel eendimensionale griezels.

Zoals de titel al doet vermoeden, vormt Dagboek van de duivel - over nazi-ideoloog Alfred Rosenberg - geen uitzondering op die regel. Het is geen biografie en evenmin een compilatie van dagboekfragmenten, maar een enigszins hybride vertelling over Rosenberg, over zijn moeizame mars door de nazi-instituties, over zijn kloeke archief en over de man die zich na de oorlog grote delen van dat archief heeft toegeëigend: Robert Kempner, een van oorsprong Duits-Joods lid van de Amerikaanse delegatie bij de processen van Neurenberg.

Slachtoffers en daders

Daarnaast gaan de auteurs van Dagboek van de duivel, Robert K. Wittman en David Kinney, uitvoerig in op de zoektocht naar de verloren gewaande dagboeken van Rosenberg, op de enigszins complexe familiegeschiedenis van Kempner - die simultaan met meerdere vrouwen leefde - en op de lotgevallen van een willekeurig Joods gezin, wellicht met de bedoeling ook slachtoffers te tonen in een boek over daders.

Rosenberg - 'de enige ariër met een Joodse naam', zoals nazi-kameraden schamperden - verdiende zijn plaats in de beklaagdenbankjes bij de processen van Neurenberg. Volgens zijn mede-aangeklaagde Hans Fritzsche, topambtenaar op Goebbels' ministerie van Propaganda, droeg Rosenberg als mentale wegbereider van de Holocaust 'de grootste schuld van alle mensen die hier zitten'. Rudolf Höss, kampcommandant van Auschwitz, rekende Rosenberg tot degenen die hem 'psychologisch op de uitvoering van zijn missie' hadden voorbereid. Die lof had vooral betrekking op Rosenbergs associatie van het bolsjewisme met het Jodendom.

Maar de meeste partijdignitarissen namen Rosenberg niet erg serieus - al gaven ze daaraan slechts binnenskamers uiting zolang de ideoloog om raadselachtige redenen de protectie van Hitler genoot. 'Of je nu begon te praten over de geschiedenis, de tuinbouw of de hoge laarzen van een paratroeper, je wist zeker dat Rosenberg snel zou overschakelen naar het onderwerp van bloed en ras', zei een van hen. In zijn opus magnum, Der Mythus des 20. Jahrhunderts, bediende Rosenberg zich van proza dat vooral de lachlust opwekte van de mannen van de daad.

Executie

Als Rosenberg het daarbij had gelaten, zou hij wellicht aan de strop zijn ontkomen. Maar hij was ook betrokken bij de grootschalige kunstroof in bezet Frankrijk en bij de opbouw van het civiel bestuur in de bezette gebieden in het oosten. Zijn competentietwist met de SS deed niets af aan zijn medeverantwoordelijkheid voor de misdrijven die in de bezette gebieden zijn gepleegd. Op 1 oktober 1946 werd hij dan ook, conform de algemene verwachting, ter dood veroordeeld. Tot de voltrekking van het vonnis, twee weken later, toonde Rosenberg zich onwrikbaar in zijn eigen leer. Voor hem was het nationaalsocialisme nog steeds 'een geweldig idee' dat was 'misbruikt door kleine mensen'. Als geharnast atheïst wees hij, staand op het schavot, geestelijke bijstand af.

Op pagina 417, waar Rosenbergs executie wordt beschreven, is hij nog steeds de eendimensionale griezel die hij op voorhand was. Nergens verrassen zijn private gedachten, gesteld dat hij die had. Nergens is hij iets anders dan de dienaar van een duivels regime. Nergens evenaart hij de agressieve virtuositeit van zijn grote rivaal Joseph Goebbels. Nergens maken Wittman en Kinney duidelijk tot welke nieuwe inzichten de vondst van zijn uitgebreide archief heeft geleid. En nergens wordt hun uitputtende verslag van de zoektocht naar zijn nalatenschap spannend. Dagboek van de duivel is een enigszins raadselachtig boek over een man die te eenduidig fout was om raadselachtig te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden