Emoji zijn nu volwassen

Een plaatje zegt net zoveel als woorden

Emoji zijn geen gimmick meer. De ironie is uit het gebruik ervan verdwenen. Dat hartje, die kus, de tranen van het lachen: ze zijn inmiddels oprecht gemeend.

Beeld Rein Janssen

De eerste die ik ontving braakte. Het neutrale gezicht betrok, de mond ging open en er volgde een flinke lading - steeds weer opnieuw. Een collega van het studentenuitzendbureau waarvoor ik destijds werkte, probeerde met deze smiley een opdrachtgever te omschrijven. Het was maart 2005, op Hyves.

Niet dat de bewuste opdrachtgever zó om te kotsen was. Het was een overdrijving, zoals de meeste smileys op Hyves hyperbolisch of ironisch werden gebruikt. Vannacht gestoken door een mug: machine gun smiley. Straks tentamen historiografie: dansende banaan.

Serieuze aangelegenheid

Onlangs besefte ik hoeveel er sindsdien is veranderd. De aanleiding was triest. Er moest snel afscheid genomen worden van een doodziek iemand, voor altijd. Je kunt nu nog iets appen, liet een familielid weten. Ik stuurde oprechte woorden die op dit soort momenten bijna altijd ontoereikend zijn. Dat was het dan, dacht ik. Maar tot mijn verbazing kreeg ik nog iets terug: een hartje, rood en kloppend.

En dat raakte me. Plots leken de woorden die ik even daarvoor had getypt nog hulpelozer. Blijkbaar is er om gevoelens over te brengen soms niet meer nodig dan het hartje dat zich schuilhoudt achter het toetsenbord van de smartphone - zélfs als die gevoelens heel groot zijn.

Er heeft zich een stille revolutie voltrokken op onze telefoons. Emoji - de verzameling pictogrammen waaronder smileys vallen - zijn van gimmick veranderd in een serieuze aangelegenheid. Dat bleek ook deze week, toen een Duitse jonge moslima internationale media als de BBC en The New York Times haalde met haar pleidooi voor een emoji met hoofddoek. 'Ongeveer 550 miljoen vrouwen wereldwijd dragen hun hijab met trots', schreef ze. 'Ondanks deze enorme hoeveelheid mensen, is er niet een plekje voor hen gereserveerd op het toetsenbord.'

Een Duitse jonge moslima pleit voor een emoji met hoofddoek

Herkenbaarheid

Emoji spelen tegenwoordig zo'n grote rol in onze digitale communicatie dat het blijkbaar ook belangrijk is dat we ons er zo goed mogelijk in herkennen. Dat was in de eerste jaren dat de symbooltjes op de smartphones verschenen wel anders.

Toen de pictogrammen in 2011 een vaste plek verwierven op de iPhone waren ze geestig, maar ook een gepasseerd station voor volwassenen die elke ochtend opstaan om zich naar een grijs kantoorgebouw te slepen. Emoji stralen immers in álles uit dat ze voor Japanse tienermeisjes zijn bedoeld.

Een paar jaar later drukten twintigers en dertigers emoji toch aan de borst, maar dan als liefkozende knipoog. Aaf Brandt Corstius signaleerde het in 2014 in een column voor de Volkskrant: 'Volgens mij worden emoji alleen nog gebruikt op absurdistische wijze', schreef ze. En: 'Veel vriendelijker en persoonlijker dan dat eeuwige afsluitende 'xxx' is het om dan een afbeelding van een niet ter zake doende aubergine te sturen. Dit verklaart ook waarom steeds meer zeer hoopopgeleide, subtiel denkende mensen zo veel emoji gebruiken.' De Amerikaanse Jenna Wortham, journalist voor New York Times Magazine, probeerde eind 2013 in een artikel haar liefde voor de gefrituurde garnaal-emoji te beschrijven. 'Je zal 'm zelden echt nodig hebben in een gesprek', schreef Wotham. En dat is juist het mooie: 'Het slaat nergens op.' Zelf versierde ik de afsluiting van een whatsapp-gesprek vaak met een pizzapunt. Omdat eh, tja.

De aantrekkingskracht van emoji wordt vaak verklaard met het ambigue karakter. Het zijn symbolen die in verschillende sociale contexten steeds wat anders kunnen betekenen - en daarmee een fijn een-tweetje tussen de verzender en goede verstaander zijn. Wortham gebruikte de gefrituurde garnaal bij de ene vriendin om aan te geven dat ze in uitgebluste staat op de bank naar Netflix lag te kijken en bij een andere om het voorkomen van Mariah Carey te omschrijven. En dat begrepen beiden.

Liefde, geen calorieën

Maar emoji zijn sluipenderwijs oprecht geworden. Anno 2016 sluiten we nog maar weinig gesprekken af met een pizzapunt of een bak dampende noodlesoep. Als de categorie 'vaak gebruikt' de spiegel van de whatsappende ziel is, dan deel ik veel liefde uit, en weinig calorieën. En die zoenen, hartjes en smiley-met-hartjeszoen zijn welgemeend verstuurd. Bij 'Tears of joy', het meest gebruikt op Twitter en in 2015 door Oxford Dictionaries verkozen tot 'woord' van het jaar, zullen weinig tranen vloeien. Maar de smiley representeert wel een gulle lach en lijkt 'hahaha' langzaamaan te vervangen. Waar emoji in de beginjaren vooral dienden als emotionele richtingaanwijzer na een zin (let op, dit is een grap, knipoog) of goedgeluimd een-tweetje ('Goedemorgen!', lachende drol) brengen ze nu vooral gemeende gevoelens over.

Deze week kwam iOS10 uit, de update van het besturingssysteem van de iPhone en iPad. De revolver-emoji is daarin vervangen door een waterpistool. Daarmee, zo kopte de site van The Guardian, nam Apple stelling in het debat over wapenbezit. Het bedrijf lichtte de beweegredenen niet toe, maar blokkeerde eerder dit jaar eveneens de toevoeging van een geweer als symbool op de iPhone.

De Tears of Joy emoji.

'Emoji zijn grappig, maar ook een krachtige vorm van communicatie', schreef een Amerikaanse in een opiniestuk op de site van de Britse krant. En daarom juichte ze de verandering naar het waterpistool toe als een kleine stap in de strijd voor 'de veiligheid van Amerikanen'.

Tegenstanders hoonden dat het bedrijf niet bekend is met het fenomeen metafoor. Dat geldt dan ook voor de Franse rechter die in maart een man tot zes maanden gevangenisstraf veroordeelde voor het versturen van de revolver naar zijn ex. In de VS zijn al eerder mensen opgepakt voor het versturen van bedreigende emoji. Ze kunnen, kortom, nogal letterlijk worden genomen.

Ook nieuw in de update iOS10: de regenboogvlag, het internationale symbool van de lhtb-gemeenschap. De Nederlander die de vlag aanvroeg bij het consortium dat emoji moet goedkeuren, zei eerder in Het Parool dat het regenboogje niet volstond. 'Dat is een emoji die van pas komt bij een appje als je daadwerkelijk een regenboog hebt gezien: wanneer het op homo-emancipatie aankomt hebben we een wapperende vlag nodig.'

'Als je daadwerkelijk een regenboog hebt gezien' - beter had hij de nieuwe oprechtheid van emoji niet kunnen omschrijven. Je zou zeggen dat de gele, ronde hoofdjes niet verouderen. Maar inmiddels zijn ze toch echt volwassen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.