Postuum

Ellen Vogel was elegant en stijlvol, en op het juiste moment terughoudend

Woensdag is actrice Ellen Vogel in haar woonplaats Amsterdam op 93-jarige leeftijd overleden, na een rijk en gevarieerd leven.

Ellen Vogel in 1992.Beeld ANP

De moeder in Spoken van Ibsen. En de moeder in Glazen Speelgoed van Tennessee Williams. Dat waren misschien wel haar beste toneelrollen. Ellen Vogel speelde ze toen haar carrière al een eind op streek was, namelijk in de jaren tachtig. Egocentrische, geknakte, gedesillusioneerde vrouwen, die tegen beter weten in vochten voor een beter bestaan.

De wijze waarop Vogel aan die vrouwen diepte, zeggingskracht en toch ook iets van mededogen meegaf, maakte diepe indruk. Het moet vast en zeker ook te maken hebben gehad met haar eigen leven, waarin zij zowel op het persoonlijke en relationele vlak als in haar carrière de nodige hoogte- en dieptepunten heeft gekend.

Woensdag is Ellen Vogel in haar woonplaats Amsterdam op 93-jarige leeftijd overleden, na een rijk en gevarieerd leven. Overigens had Vogel al veel eerder in Glazen Speelgoed gespeeld. Dat was in 1947, twee jaar nadat ze van de Toneelschool kwam. Toen speelde ze uiteraard niet de moeder, maar de dochter in dit treurige gezinsdrama over verloren mensen in de periferie van de lagere Amerikaanse middenklasse.

Het was min of meer het startpunt van een rijke carrière die zij voor een belangrijk deel doorbracht bij De Nederlandse Comedie, waaraan ze van 1950 tot 1971 verbonden was. In dat jaar werd het gezelschap, mede door toedoen van de Aktie Tomaat, opgeheven. Ze speelde er een groot aantal rollen - van Euripides, Shakespeare en Tsjechov tot Hugo Claus en Jean Cocteau.

De Aktie Tomaat, waarin jonge theatermakers in 1969 tijdens de première van Shakespeares De Storm uit protest tegen het belegen repertoire acteurs met tomaten bekogelden, betekende een keerpunt in haar carrière. Zoals dat voor vele acteurs van naam en faam gold. Nadien werd Vogel freelance actrice, met vallen en opstaan.

'Na de Aktie Tomaat was ik besmet gebied, met mij in de groep kon je haast zeker zijn van een slechte recensie', zei ze in een interview in De Volkskrant. Gaandeweg echter kreeg ze steeds meer werk en speelde ze behalve in vrije producties regelmatig bij de Haagse Comedie. Haar stijlvolle, struise en op tekst gerichte manier van spelen kwam daar goed tot zijn recht.

Ellen Vogel in 1968.Beeld ANP

Ouderwets

Er waren ook jaren dat ze niet of nauwelijks meer werd gevraagd. Dat had met de tijdgeest te maken, waarin jonge makers en experimentele groepen alle aandacht opeisten, het theater rigoureus veranderde en de gevestigde generatie als ouderwets werd gezien.

Ischa Meijer, die een blauwe maandag ook theatercriticus was, schaarde Vogel onder de categorie 'actreutels'. De actrice daarover: 'Dat woord ouderwets bevalt me niet. Dat wordt vaak zo negatief gebruikt. Je spreekt toch ook niet van een ouderwets schilderij? Er zijn twee manieren om toneel te spelen: goed of slecht, niet ouderwets of modern.'

In het tweede deel van haar carrière heeft het keurig-Haagse lang aan haar gekleefd. Als dochter van de Haagse voordrachtskunstenaars Albert Vogel sr. en Ellen Buwalda was zij nagenoeg voorbestemd om aan het toneel te gaan. Ook haar doorbraak bij het grote (tv-kijkende) publiek had een hoog Haags gehalte: in de tv-serie De Kleine Zielen, naar de romancyclus van Louis Couperus, speelde ze een even stoïcijnse als elegante en aantrekkelijke Constance.

Midden jaren tachtig leek het of Vogels carrière een beetje in het slop zat. Ze was toen al ruim in de zestig, maar geenszins van plan te stoppen. Toen kwam die moederrol in Spoken van Ibsen. Met lovende recensies en schouwburgen die allemaal extra voorstellingen wilden boeken. La Vogel was back.

Beeld uit de tv-serie De Kleine Zielen.Beeld .

Rijk sociaal leven

Haar laatste toneelproductie was Verzameld Werk (2000); daarna speelde ze nog in diverse films (De Tweeling, 2002) en tv-series, waaronder een fraaie rol van de oude koningin Juliana in de series Bernhard, schavuit van oranje en Beatrix, Oranje onder vuur. Vogel ontving in 1961 de Theo d'Or en in 1976 de Colombina; in 1995 werd zij bij haar afscheid van het toneel bevorderd tot Officier in de Orde van Oranje Nassau.

Haar privéleven heeft ze al die tijd zo veel mogelijk voor zichzelf gehouden. Ze trouwde al vroeg met Hans Tobi (met wie ze haar zoon Peter Paul Tobi kreeg), had daarna een geruchtmakende liefdesrelatie met filmmaker en acteur Fons Rademakers (samen maakten ze de film Makkers staakt uw wild geraas) en was vanaf 1974 samen met Jimmy Münninghoff, met wie ze later ook trouwde en die in 2012 is overleden. Tot op hoge leeftijd hadden ze een huis op Mallorca waar ze veel vrienden ontvingen. Vogel had een rijk sociaal leven, dat varieerde van een bezoek aan de modeshows van Frans Molenaar tot en met de rode loper op galapremières.

Ook nadat ze zelf niet meer actief was, bleef ze naar het theater gaan. Het volgen van de nieuwe generatie vond zij van levensbelang. Altijd zat ze op rij 1, omdat haar gezichtsvermogen nogal achteruit ging. Als Ellen Vogel in de zaal zat, wist je dat de voorstelling kon beginnen.

Ellen Vogel (rechts) in tv-serie Zonder Ernst.Beeld ANP

Stijlvast

Op latere leeftijd gaf ze ook regelmatig openbare interviews, zoals in 2008 toen de Stadsschouwburg Groningen 125 jaar bestond. Geestig, openhartig, bijna flirterig met zowel de interviewer als het publiek, vertelde ze onomwonden over het theater, haar persoonlijk leven, de ups en downs. Niet meer op haar hoede, wel stijlvast.

Ik was die avond haar interviewer en leerde veel over ruim een halve eeuw Nederlandse theatergeschiedenis. Ze was inderdaad de Grande Dame van het Toneel - elegant en stijlvol, maar ook terughoudend op het juiste moment.

Een van de laatste keren dat ze in het openbaar verscheen, was dit voorjaar op de première van The Sunshine Boys waarin André van Duin debuteerde als serieus acteur. Als altijd zat ze met haar begeleidster na afloop in een hoekje en dronk een glas witte wijn. 'Mooi toch, hoe het ware talent zich soms na heel veel jaren ten volle ontplooit', zei ze.

In zekere mate is die uitspraak ook op haarzelf van toepassing: gaandeweg haar carrière werd het acteren van Ellen Vogel doorleefder. Echt grote toneelspelers schaven voortdurend aan hun talent, krikken het op, en geven er tenslotte een diepere glans aan.

Beeld ANP

Bekijk hieronder een interview met Ellen Vogel in 2012.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden