Analyse Boeken

Elke uitgave van Anton Kippenberg moest een individueel kunstwerkje worden

Achterkanten zijn bijgedachten. Ook die van boeken. Maar niet allemaal. V Zomer Magazine zoekt de uitzonderingen. Zoals die van Insel-Bücherei.

ACHTERPLAT Foto Erik van den Berg

Het is voorjaar 1911 en uitgever Anton Kippenberg in Leipzig heeft een idee: naast de solide klassieke edities waar zijn Insel Verlag om bekendstaat (met als pronkstuk de Volks-Goethe in zes banden), moet er een tweede, goedkope reeks komen met uitgaven op klein formaat.

Er is één probleem: Duitsland kent al zo’n budgetreeks, de populaire Universal Bibliothek van concurrent Reclam Verlag, miniatuurboekjes die voor 20 pfennig een rijk panorama van de wereldliteratuur bieden. Het succes van de reeks zit ook in het ontwerp: Reclam geeft alle titels hetzelfde omslag mee – een tikje spartaans, maar uit duizenden herkenbaar.

En juist in die vormgeving ruikt Kippenberg zijn kans. Insel zal het precies andersom doen: elke uitgave moet een individueel kunstwerkje worden, met de beste typografie en met stevige kartonnen bandjes in plaats van de papieren Reclam-kaftjes. De prijs wordt wat hoger, 50 pfennig. Als op 2 juni 1912 de eerste twaalf deeltjes van de Insel-Bücherei verschijnen (nummer 1 is Rainer Maria Rilkes prozagedicht Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke), is het inderdaad het uiterlijk dat meteen de aandacht trekt.

Elke titel steekt in een feestelijke sierverpakking met ritmisch herhaalde florale of geometrische motieven. Het geornamenteerde, antiek ogende omslagpapier, door Kippenberg gevonden bij een ambachtelijke papiermaker in Ravenna, maakt de Insel-deeltjes ideale cadeauboekjes. Rilkes Cornet is geen novum (de eerste druk is van 1906), maar toch weet Insel er binnen een jaar 20 duizend exemplaren van te verkopen.

De vliegende start overtuigt Kippenberg van zijn gelijk. Binnen anderhalf jaar produceert hij nog honderd Insel-miniaturen, met naast Duitse klassiekers ook vertalingen uit het Frans (Balzac, Flaubert), Engels (Dickens, Wilde) en Russisch (Gogol, Tolstoj). Tegen het einde van de Eerste Wereldoorlog zijn er al meer dan vijf miljoen exemplaren verkocht; wat bedoeld leek als een aardig terzijde is een voltreffer geworden.

De onmodieuze vormgeving wordt nooit meer losgelaten. Ook na de splitsing in 1945 in een West-Duits en een Oost-Duits bedrijf (in 1991 ongedaan gemaakt), na Kippenbergs dood in 1963 en zelfs na de uiteindelijke overname door Suhrkamp, blijft de sierverpakking het handelsmerk van de reeks. De typografie verandert evenmin: auteursnaam, titel en serienummer staan in een rechthoekig schildje op het voorplat, de achterkant blijft onveranderlijk leeg.

Opmerkelijk genoeg zijn de verantwoordelijke ontwerpers uit de begintijd grotendeels onbekend. Voor de jubileumuitgave 75 Jahre Insel-Bücherei (1987) zijn er maar een handvol achterhaald, onder wie de in 1938 aan de nazi’s ontkomen Fritz Kredel, die daarna naam zou maken in de VS.

In de 106-jarige geschiedenis van de reeks zijn ruim veertienhonderd titels verschenen – er bestaan verzamelaars die ze compleet hebben – de totale oplage ligt boven de 50 miljoen exemplaren. Alleen al van Rilkes Cornet zijn sinds 1912 meer dan 1 miljoen stuks verkocht.

De concurrentie is het niet ontgaan. Penguin bekende in 1939 ruiterlijk dat de geïllustreerde King Penguins – kartonnen bandjes, klein formaat – door de uitgeverij in Leipzig waren geïnspireerd. En nog in 2002 bracht ontwerper Steven van der Gaauw met de Sandwichreeks van Gerrit Komrij een saluut aan het grote Duitse voorbeeld.

Ook grafisch ontwerper Hansje van Halem, onder meer bekend van de visuele identiteit van het Lowlands Festival, is fan. ‘Een geweldige ontdekking’, vond ze de kennismaking met de Insel-bandjes. ‘De vrijheid van een ontwerp dat totaal losgekoppeld lijkt te zijn van de inhoud vond ik een openbaring. Een prachtige manier ook om zowel eenheid als extreme variatie in een serie te brengen. Voor wie is opgeleid in een traditie waarin vorm dienstbaar is aan het concept, is dit tegendraadse anarchie. Het inspireerde mij de eerste stappen voorbij less is more te zetten.’

Afgebeeld, bovenste rij van links af:

Giovanni Boccaccio: Sei Novelle (Insel Pandora nr 33, 1920)

Das kleine Buch der Vögel und Nester (Insel-Bücherei nr 100, 1934)

Das kleine Buch der Tropenwunder (Insel-Bücherei nr 351, 1935)

Middelste rij, van links af:

Das kleine Blumenbuch (Insel-Bücherei nr 281, 1933)

Ballooning (King Penguin, 1948)

L.N. Tolstoj: Herr und Knecht (Insel-Bücherei nr 85, 1940)

Onderste rij van links af:

Paul Klee: Handzeichnungen (Insel-Bücherei nr 294, 1952)

L.N. Tolstoj: Luzern, Albert (Insel-Bücherei nr 136, 1917)

Giovanni Boccaccio: Vita di Dante (Insel Pandora nr 42, 1926).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.