Elke studie een radertje in een groter geheel

In de combinatie van studie en definitief werk schuilt de kracht van deze tentoonstelling over het werk van de monnik Fra Bartolommeo.

Padre Eterno: God de Vader met de heiligen Maria Magdalena en Catharina van Siena, 1509. Beeld Museo Nazionale di Villa Guinigi

Fra Bartolommeo vond God. Als monnik in het San Marcoklooster in Florence, maar ook als schilder op zijn altaarstuk Patre Eterno (uit 1509, nu in Lucca). Aan dat werk, zo bewijzen de voorstudies, ging een grondig proces van vallen en opstaan vooraf, en daarbij werd met name de Almachtige zelf flink versleuteld. Hij veranderde van een schoolmeesterachtige figuur, wijzend op een tablet, in de intimiderende twee-vingers-in-de-lucht-stekende verschijning zoals Bartolommeo hem uiteindelijk schilderde; diens hoofd ontleende de schilder aan het portret van een bevriende monnik. Baard eronder, niks meer aan doen. De tentoonstelling over de 16de-eeuwse Florentijnse schilder in Museum Boijmans Van Beuningen zit vol met zulke transformaties.

Wie deze tentoonstelling bezoekt, doet er goed aan om zijn verwachtingen te temperen. Hoewel zij is gemaakt met geld van het blockbuster-fonds en ook de begeleidende pr-campagne een blockbuster doet vermoeden, is het dat zeker niet; eerder een specialistententoonstelling. De tentoonstelling is relatief arm aan grote altaarstukken, hetgeen verklaard kan worden door hun kwetsbaarheid, maar des te rijker aan tekeningen en voorstudies, waarvan Boijmans er vijfhonderd bezit (grofweg de helft van Bartolommeo's volledige oeuvre op papier). In de combinatie van studie en definitief werk (of, in dit geval: reproducties) zit haar kracht. De tentoonstelling biedt inzicht in de keuzen en overwegingen van de Renaissanceschilder. De expositie als making of.

Een making of die wat vaag begint, dat wel. Het eerste werk in de expositie, Bartolommeo's portret van de boeteprediker Girolamo Savonarola (zie kader) valt amper te bekijken. Men ziet glas, men ziet lampen, men ziet de spiegeling van het complete trappenhuis van Boijmans, maar naar het fors beneusde gezicht van de monnik moet men speuren. Het is curieus dat een van de belangrijkste portretten van de tentoonstelling zo slecht hangt, net zoals het curieus is dat de reproductie in monochroom geel van Het Laatste Oordeel die men schuin daar tegenover aantreft dermate is uitgebleekt dat zij zich met de beste wil van de wereld niet laat bestuderen. Zoals gezegd: het begin is niet best. De rest van de tentoonstelling maakt dat echter goed.

Studie van een neerkijkende monnik, die model stond voor God. Beeld Staatliche Museen, Kupferstichkabinett

Naast altaarstukken, -fragmenten en monochrome reproducties bestaat die vooral uit wat eraan vooraf ging: studies, landschapjes, getekende portretten van andere broeders en vrienden. Sommige daarvan zijn mooi, zoals de trefzekere landschappen met bruine inkt op papier, maar de meeste komen niet verder dan functioneel - wat echter niet betekent dat ze oninteressant zijn. De studies van draperieën op een ledenpop of de koppen die Bartolommeo verzamelde als een 16de-eeuwse casting director tonen wat een onderneming het maken van zo'n altaarstuk was en wat een kunde men in huis moest hebben om het tot een goed einde te kunnen brengen. Elke studie was een radertje in een groter en ingewikkelder geheel en stemt in die zin nederig.

De werken die eruit voortkwamen ziet men in Boijmans soms ook, en die zijn prima. Bartolommeo's composities ogen soms wat formeel, maar dat zou je ook uit kunnen leggen als helder en didactisch. Bovendien: hij was goed met kleur, en stopte zijn werken vol leuke, eigenzinnige vondsten. Zo kan men naast God de Vader zomaar engelen met papegaaikleurige vleugels aantreffen, bijvoorbeeld. Of een heilige die door de lucht zweeft als een toerist op een Segway. En dat die wolk bij nadere beschouwing blijkt te bestaan uit kleine kopjes. En dat een van die kopjes een gezicht trekt van: dit is zwaar.

De goddelijke renaissance

Tentoonstelling
****
Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam. T/m 15/1/17.

WIE WAS GIROLAMO SAVONAROLA (1452-1498)

De katholieke hervormer zwaaide de scepter over Florence.

Savonarola was een monnik uit Ferrara. In 1490 was hij op uitnodiging van Lorenzo de Medici Il Magnifico, indertijd de meest bepalende politicus van de stad, naar Florence gekomen. De vriendschappelijkheden waren van korte duur: binnen een jaar waren Lorenzo en Savonarola felle tegenstanders. Inmiddels was Savonarola abt geworden van het plaatselijke San Marcoklooster en riep hij op tot zuiverheid, kuisheid en godsvrucht, en tot het omverwerpen van de gevestigde politieke en klerikale orde. Dat laatste gebeurde, en wel in 1494, toen de Medici's de stad uit werden gejaagd en Savonarola de aanzet gaf tot een gekozen parlement naar Venetiaans model. Niet lang daarna begonnen Savonaralo's aanhangers, de piagnoni ('de huilebalken') het openbare leven te bepalen. Zij organiseerden 'vreugdevuren der ijdelheden': brandstapels waarop 'sieraden, afgodsbeelden, goddeloze boeken en naaktafbeeldingen' in vlammen opgingen. Ook Fra Bartolommeo zou zijn naakten op zo'n vreugdevuur hebben gesmeten. In 1498, toen Florence in de greep was van de pest en een hongersnood, werd Savonarola door zijn tegenstanders gevangen genomen, gemarteld en als ketter gedood.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden