Elke dag zingend wakker

Shireen Strooker is terug. Ze regisseert twee voorstellingen en werkt aan een filmscript. En ze voelt hoe Bram Vermeulen, haar partner die vier maanden geleden overleed, een handje helpt....

Shireen Strooker is weer aan het werk.

Vorige week vond in haar regie de première plaats van het liedjesprogramma Vleugels van papier op teksten van Lennaert Nijgh. Vanaf morgen is in het Amsterdamse theater De Engelenbak Hugo Claus' toneelstuk Serenade te zien, waarvan zij met Pieter Bouwman en Pepijn Caldder de regisseur is.

Toen op 4 september vorig jaar haar vriend en levensgezel Bram Vermeulen tijdens zijn vakantie in Italië plotseling overleed, stond Shireen Strooker op de set van de jeugdtelevisieserie Ik ben Willem waarin ze een hippie-oma speelt. Temidden van uitbundige kinderen, dieren en feestelijke ballonnen kwam dat ene telefoontje: Bram is dood. De filmopname werd onmiddellijk stil gelegd en uitgesteld tot later. Alle werkafspraken afgezegd, opgeschort. Regelen en je hoofd erbij houden. Vervolgens de stilte en het verdriet.

En nu weer aan de slag. Twee regies tegelijk, schrijven aan een filmscenario. Plannen maken om het leven rigoureus om te gooien.

Shireen Strooker is vlak voor de première van Serenade vol lof over hoe ze in De Engelenbak met voornamelijk amateurtoneelspelers aan het werk is. 'Fantastisch, zo onbaatzuchtig, en minder gewichtig dan in het professionele theater vaak het geval is. Amateurs zijn vaak minder beschadigd en minder vereerd dan beroepsspelers. Zij hebben ook minder gruis, minder vastomlijnde opvattingen over het theater – die onbevangenheid inspireert mij.'

'Werken is goed, jazeker. Die hele nasleep, die papieren rompslomp, dat geregel – het greep me bij de keel en dan helpt het om creatieve dingen te doen. Als het maar niet iedere dag hoeft. Het lukt me gek genoeg om in weinig tijd veel te doen. Ik heb weinig last van stress, ik weet dat Bram een handje helpt.'

Zoals laatst bij de première van Vleugels van papier. Ze zat in de zaal, er was nog niet één doorloop geweest waarbij ze dacht: dit kan wat worden. Ze keek naar boven en ze heeft hem zien zitten, tussen de lampen. Het werd een mooie avond.

'Bram en ik zijn zo met elkaar verweven geweest. Hoe hij mij op handen heeft gedragen, hoe ik hem op handen heb gedragen – met gigantische schreeuwpartijen, die na vijf minuten over waren. Vorige zomer hebben we nog zoveel met elkaar gedaan. Ik ben met hem naar popfestivals geweest waar hij moest optreden, naar Brussel, naar de Ardennen. Wij hebben in Frankrijk samen een zoektocht naar de heilige graal ondernomen, toen naar Italië. Wij zijn gewoon een heel raar duo. Maar degene die ik ben in dat duo, die is er niet meer. Dat is het verschil. En dat voelt als een groot gemis.'

Shireen Strooker zal tot in lente van jaren bekend blijven als een van de oprichters en voorvrouwen van het Werkteater, de groep waaraan zij vanaf de oprichting in 1970 tot 1986 verbonden is geweest. Theater maken in verpleeghuizen, gevangenissen, kindercentra, in psychiatrische inrichtingen, op kermissen en op straat. Legendarische voorstellingen als Toestanden, Avondrood, Hallo medemens en Een zwoele zomeravond. Na het Werkteater was ze vooral actief als regisseur, van kleine producties (beginnende cabaretiers, toneelschoolvoorstellingen) tot grote: onder meer Alkestis, De Meiden en Shirley Valentine bij Het Nationale Toneel, Hoog Tijd met Mary Dresselhuys en John Kraaijkamp bij Joop van den Ende. Richtte haar eigen gezelschap op (Ondine, 1988) nadat een geplande samenwerking met Luk Perceval vanwege het uitblijven van subsidie niet doorging. Maakte in 2000 samen met oud Werkteatercollega's Helmert Woudenberg en Marja Kok onder de titel Maarten en Nicolien een toneelbewerking van Het Bureau van J.J. Voskuil.

Hugo Claus schreef Serenade in 1983 op verzoek van drie jonge actrices, onder wie Frieda Pittoors, die wel eens wat leuks met elkaar wilden doen. Het werd een stuk over liefde en lust. Niet over de tederheid en de romantische kant daarvan, maar over de gruwel, de horror.

Strooker: 'Het hele stuk ademt de sfeer van Belgische sigarenrokende politici, ogenschijnlijk keurige mannen die de kat in het donker knijpen en intussen doodsbang zijn voor de kerk. Geld, stiekeme praktijken, seks met jonge kinderen – dat soort zaken. En het is nog opmerkelijk actueel, als je kijkt naar Dutroux.De eerste keer dat ik het las, dacht ik: maar dat ga ik helemaal niet doen, zulke dubbelzinnige en ook recht-toe-recht-aan teksten over seks. Maar al werkende met de acteurs merkte ik dat ik ook de vrolijke kant kon laten zien – het is om te lachen zo triest. Ik vermoed dat Claus het stuk heeft geschreven met een neutje op, als lekker controversieel materiaal voor drie actrices.' Serenade bestaat uit een aantal losse scènes met een vage rode draad. De personages zijn steeds dezelfde maar de situaties uiterst verschillend. Drie regisseurs nemen ieder een aantal scènes voor hun rekening. Zo regisseert Strooker onder meer een kinderpartijtje waarop de kinderen seksspelletjes doen en de moeder daarvan helemaal opgewonden raakt. In een ander deel heeft een grootvader op het eind van zijn leven een ontmoeting met zijn kleindochter.

'De teksten van die grootvader zijn schitterend, daarin komt de echte Claus tevoorschijn. Er zit een geheim in die tekst, je moet er om lachen en een halve seconde later ben je ontroerd.' Als het werken aan Serenade voorbij is, gaat Shireen Strooker de dingen eens goed op een rijtje zetten. Haar leven is zo veranderd, dat vraagt om meer dan halve maatregelen. Misschien wel weg uit het dorpje Oudendijk in Noord-Holland waar ze twaalf jaar met Vermeulen heeft gewoond. De komende maanden zal ze zich wijden aan het inrichten van een overzichtstentoonstelling van schilderijen van Bram Vermeulen in de Oude Veiling in Aalsmeer. En aan het regisseren van twee avonden waarop dierbare artiesten werk van hem zullen zingen, op 22 en 23 april in het Koningstheater in Den Bosch. 'Nee, ik voel me niet verplicht om zijn artistieke nalatenschap verder uit te dragen, dat gaat gewoon vanzelf, organisch. Die tentoonstelling had Bram zelf al toegezegd en dat heb ik nu van hem overgenomen. Het zijn in elk geval fantastische dingen om je uit de zakelijke beslommeringen, de verdrietigheden, het zelfmedelijden weg te halen.'

Zijn stem kan ze inmiddels weer horen, hoewel sommige liedjes diep ingrijpen. Alleen al het noemen van de titels van zijn laatste cd, De Mannen, valt haar zwaar – Een stille ochtend, Vergeef me, Ik wil naar huis. 'Ik wil naar huis komt voor mij regelrecht uit de hemel. Daar bedoelt hij heus niet Dorpsstraat 13 mee, maar een heel ander huis, ergens in een andere wereld. Daar waar hij nu is.'

Toen ze twee weken na zijn dood bij Barend & Van Dorp op televisie verscheen, was ze vooraf erg nerveus. De vriendin van haar jongste zoon heeft toen een liedje van Bram opgezet. Eerst dacht ze: dit wil ik helemaal niet, maar toen hebben ze samen gedanst en de zenuwen waren weg.

Bram Vermeulen geloofde sterk in reïncarnatie. Hij was voortdurend bezig met antroposofie, kwantum-mechanica, elementaire deeltjes, met zaken die tussen hemel en aarde zweven. Voor de RVU maakte hij daar in twintig jaar tijd verschillende televisieprogramma's over. Samen met Strooker maakte hij in 2003 en 2004 de programma's Daar ben ik weer en In den beginne.

'Eerst had Bram wel een soort bewijsdrang en zat er zeker ook iets van een Vermeulen-weethet-beter kantje aan. Maar die twee laatste series waren een verrijking: eindelijk eens iemand die het op televisie over iets anders had dan over geld, fusies, bezuinigingen, fraude of weet ik veel wat. Het Journaal gaat tegenwoordig alleen nog maar over geld. En over geweld, je wordt er gek van. Hoge kijkcijfers haalde hij niet, maar er zijn hier wel stapels brieven binnen gekomen van mensen die zeker weten dat zij herinneringen hebben aan een vorig leven en daarover nooit kunnen praten zonder uitgelachen te worden.'

Strooker is ervan overtuigd dat Bram Vermeulen, die is overleden aan een hartstilstand, zo ongeveer klaar was met het leven hier op aarde. Op 9 augustus 2004 schreef hij, drie weken voor zijn dood, het volgende gedicht op de laatste bladzijde van dagboek 65: Als alle gestolde tijd omgezet in daden wijsheid was geworden zou dit het laatste boekje zijn. Dan zou ik het sluiten mijn armen spreiden en wegvliegen van de grond naar nieuwe avonturen.

Ik zou nog even omkijken naar de aarde beneden de mensen zien krioelen ik was een van hen daar Maar dan zou ik mij verwaaien als de wind met de wind en ze daar beneden even verkoeling geven.

Over de huidige situatie in het Nederlandse theater kan ze kort zijn: daarvan is ze niet erg op de hoogte. Ze ziet minder voorstellingen dan ze zou willen, ook al vanwege het praktische feit dat ze in een dorp woont, ver weg van de stad en 's avonds niet graag autorijdt. Ze gaat af en toenog wel eens kijken, als een oud-collega het haar vraagt. Altijd bang om teleurgesteld te worden, want 'voor mij blijft het theater toch een soort heilige plaats – niet heilig in religieuze zin, maar als plek waar uiteenlopende mensen met elkaar één doel hebben.'

Ze bespeurt in het Nederlandse theater een hang naar imponeren, naar meer, en groter, naar peperdure decors. Daarin draven we door, vindt ze en daarom ervaart ze hier en daar heimwee naar de simpelheid van het Werkteater. Gewoon een kleed neerleggen, een kostuum aan en spelen maar. Maar dan wel over onderwerpen die de mensen direct raken.

Aan een overdreven verheerlijking van het Werkteater doet ze overigens niet mee. 'De tijd was er naar, het tijdsgewricht ook. Het was ook hard werken, kaal theater, maar wel met een groepje mensen dat de sleutel tot iets bijzonders had gevonden. Het idee dat we een soort vrolijke commune waren klopt totaal niet – nee hoor, het kon er soms de hel zijn. Bij sommigen kwam ik pas na vijf jaar over de vloer. Wij waren helemaal niet zo bevriend met elkaar, maar wij waren solidair. Hoe verschillend ook, op de speelvloer kozen we onvoorwaardelijk voor elkaar.'

Cas Enklaar, Olga Zuiderhoek, Joop Admiraal, Helmert Woudenberg, Marja Kok, Hans Man in 't Veld – allemaal zijn ze nog volop actief in het theater. Strooker is gek op acteren, maar regisseert de laatste tijd meer dan dat ze speelt.

'Ik ben me als speelster in het repetitielokaal te veel bewust van de regisseur. Dan ben ik gewoon te kritisch, ik denk altijd dat ik het beter weet en dat gaat je in de weg zitten. Bij De Meeuw in regie van Jeroen van de Berg heb ik huilend op de repetities gezeten. Regisseren is voor mij minder gecompliceerd. Bang voor de grote zaal ben ik niet. Kom zeg, ik heb bij het Schauspielhaus in Hambug voorstellingen gemaakt waarbij 1500 man in de zaal zat.'

De komende tijd wil ze verder werken aan het scenario voor een jeugdfilm, gebaseerd op het boek Doodgewoon van Henriëtte Kan-Hemmink. Over leven en dood, voor mensen boven de tien. Een film dus die over andere dingen zal gaan dan over skateboarden en computerspelletjes. En dan heeft ze nog een wens voor de toekomst: dat de voorstelling Vincent en Theo, gebaseerd op de briefwisseling tussen Vincent en Theo van Gogh, hernomen wordt. Ze regisseerde die productie eerder voor grote concertzalen, met Frank Groothof als acteur en met muziek van het orkest Synfoniëtta. 'Die voorstelling steekt met kop en schouders boven een heleboel andere dingen uit. Het is zo'n onvoorstelbaar rijke materie, het publiek was na afloop nog minstens een kwartier helemaal van de kaart. Te weinig mensen hebben het gezien, en áls het terugkomt moeten vooral volwassenen er naar gaan kijken.'

Still going strong dus – met vallen en opstaan. 'Ik haat dat woord weduwe. Ik ga ook niet zwaar depressief thuis zitten, dat ligt niet in mijn aard, dan zou ik doodgaan. Gisteren werd ik ineens zingend wakker, terwijl ik het de dag ervoor toch behoorlijk zwaar en moeilijk had gehad. Ja, dat wil ik: iedere dag zingend wakker worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden