Elk tijdperk kent zijn eigen Piet

Vandaag begint het Sinterklaasjournaal, dat voor vele duizenden kinderen bepaalt hoe Zwarte Pieten er dit jaar uit zien en hoe ze zich gedragen. Een les uit het verleden: elk tijdperk kent zijn eigen Piet.

Zwarte Pieten in 1912, de roe hoorde er nog helemaal bij. Beeld Spaarnestad
Zwarte Pieten in 1912, de roe hoorde er nog helemaal bij.Beeld Spaarnestad

Vraag intimi, vrienden en bekenden of ze een profiel van Zwarte Piet kunnen geven en je ontdekt dat het veel uitmaakt in welke periode ze zelf als kind hem hebben meegemaakt. Ooggetuigen van zijn gedrag in de jaren vijftig van de vorige eeuw rapporteren veelvuldig autoritaire neigingen. 'We sidderden vaak van angst', vertelt een vrouw die 5 jaar was in 1954. De roe die hij meedroeg, was in die tijd alles behalve een decoratief object. 'We waren echt bang voor Zwarte Piet. We kenden geen concrete voorbeelden van kinderen die met de roe hadden gekregen, maar we twijfelden er niet aan dat het gebeurde.'

Kinderen konden zich in die jaren net zo door de roe bedreigd voelen als volwassenen door een atoomoorlog. Het was volop Koude Oorlog. Wie serieus kattenkwaad uithaalde, kreeg hetzelfde te horen als Sovjet-leider Chroesjtsjov toen hij (in 1962) kernkoppen naar Cuba liet verschepen. Als die schepen niet omkeren, zei Kennedy hem, dan krijg je de nucleaire roe over je blote Sovjet-billen.

De Piet van die jaren was een figuur die zichtbaar kon genieten van zijn autoriteit, bevestigen vrijwel alle getuigen. Van zijn zak met geschenken moest hij het niet hebben: zijn cadeaukeuze was sterk beïnvloed door zijn calvinistische taakopvatting. 'Wij kregen misschien één pop, of een paar schoolschriften', herinnert een vrouw zich. Een gemiddelde pakjesavond van 1954 was even uitbundig als een vergadering van de Barneveldse SGP. Het Sinterklaasfeest lijkt in die jaren bovenal een vuurproef voor goed gedrag te zijn geweest.

De eerste landelijke intocht in Amsterdam vond plaats in 1952 Beeld Spaarnestad
De eerste landelijke intocht in Amsterdam vond plaats in 1952Beeld Spaarnestad

'Kreatieve ekspressie'

Heel anders is het Piet-beeld dat opdoemt uit de verhalen van mensen die twintig jaar later met hem te maken kregen. Zij herinneren zich vaak een onconventionele en anti-autoritaire figuur. Gedrag dat vroeger met de roe bestraft diende te worden, gold nu als 'kreatieve ekspressie'. Alles moest kunnen in die jaren en dat gold ook voor Zwarte Piet zelf. In 1975 vergezelde hij de Sint naar een moderne kleuterschool in het zuiden van Nederland en lurkte hij midden in het klaslokaal - roken mocht nog overal - aan kruidige rookwaar van een formaat dat de kleuters nog nooit hadden gezien. Op grond van kennis van latere datum uiten de kleuters van destijds het vermoeden dat Sints knecht stoned was. Met het uitdelen van cadeaus vermoeide hij zich niet. Kinderen mochten zich op jaren-zeventigwijze ontplooien door met zijn allen tegelijk in zijn zak te graaien. Een roe was nergens te bekennen, een schimmel evenmin. Het transport bleek een Fiat met Fyra-achtige merites. Piet probeerde die auto minutenlang vergeefs te starten, al die tijd uitgezwaaid door de kleuters. Die zagen vervolgens hoe de Sint zijn mijter afsmeet en de knecht sommeerde de bestuurderszetel te verlaten. Met gierende banden scheurden ze weg.

De seventies-Piet: conventies zette hij op losse schroeven, 'eksperimenteren' deed hij volop. Hij hulde zich in caleidoscopische gewaden en verplaatste zich op scooters en motoren. Een ander experiment betrof zijn eigen kleur. In de jaren zeventig vertoonde hij zich regelmatig in blanke gedaante. Witte Pieten verschenen toen ook in winkeletalages en op cadeaupapier.

Hij stopte daar uiteindelijk mee om commerciële redenen, zeggen degenen die hem in die jaren van nabij meemaakten. Als hij winkeliers en warenhuizen bijstond in het zwart, verkochten ze beter dan als hij wit was. Zwarte Piet lijkt zich in die jaren voor het eerst bewust te zijn geworden van het feit dat hij ook - of bovenal - een merk is.

In de jaren tachtig betoonde hij zich veel vaker een schaamteloze adept van de marktwerking. Steeds vroeger in het jaar gaf hij acte de présence om de commercie van dienst te zijn. De eerste kritiek die hij in zijn loopbaan te verduren kreeg, dateert uit die tijd en dat betrof zijn fixatie op winstcijfers.

'In mijn jeugd was het Sinterklaasfeest erg streng en sober', zegt een moeder uit de jaren tachtig die kind was in de jaren vijftig. 'Maar toen ik zelf kinderen kreeg, werd het feest helemaal geannexeerd door de commercie. Kinderen kregen steeds grotere cadeaus en begonnen tegen elkaar op te bieden. Voor mij verloor het feest toen zijn charme.'

In de jaren negentig klotste het geld in de lage landen aan de Noordzee tegen de plinten en vervolmaakte Zwarte Piet zijn metamorfose van knecht met roe tot bestuursvoorzitter van de BV Heel Holland Koopt.

Hoe je zulk gedrag beoordeelt, hangt af van je welwillendheid. Je kunt Zwarte Piet een opportunist noemen met een schotelantenne voor de tijdgeest. Je kunt hem ook als een groot overlevingskunstenaar zien van het kaliber Elton John. Je moet het maar presteren om in zulke verschillende tijden aan de top te blijven. Daarbij kende zijn zwalkende loopbaan ook een vorm van continuïteit, namelijk dat hij de veranderingen in zijn imago steeds zelf doorvoerde.

Intocht van Sinterklaas in 1963 in Amsterdam, met een zwarte en witte Piet. Beeld Spaarnestad
Intocht van Sinterklaas in 1963 in Amsterdam, met een zwarte en witte Piet.Beeld Spaarnestad

Identiteitscrisis

Wat hij nu meemaakt, dat is nieuw voor hem, zeggen vriend en vijand. Een beetje kritiek is er al decennia, echter: nooit eerder wekte Sints knecht de toorn van discrimatiedeskundigen van de Verenigde Naties en moest hij zich in een bodemprocedure bij de rechter komen verantwoorden. In juli jongstleden verliet hij het Amsterdamse gerechtgebouw met de lastige opdracht 'minder aanstootgevend' te worden.

Piet-watchers zien een identiteitscrisis. Sints knecht is zich vragen gaan stellen die hij zich nooit eerder stelde. Is hij een voortvloeisel van superioriteitsgevoelens van 19de-eeuwse witte mensen? Heeft hij zich gemodelleerd naar slaven? Heeft hij jarenlang kwetsend en karikaturaal gedrag vertoond zonder zich daarvan bewust te zijn?

Problematisch in de zoektocht naar antwoorden is dat experts die er jarenlange Piet-studies op hebben zitten, elkaar tegenspreken. Yvonne Kuiper, verbonden aan het Scheepvaartmuseum, stelt dat iedereen die de moeite neemt historische documenten te bestuderen, kan zien dat het uiterlijk van Zwarte Piet is gebaseerd op dat van slaven die op Hollandse schepen de Atlantische Oceaan overstaken. Het waren deze slaven die gouden oorringen droegen om hun eigen begrafenis te bekostigen. De laatste slaven, aldus Kuiper, waren de overgrootouders van de grootouders van de Surinamers van nu.

Geheel andere origines traceert Piet-connaisseur Arnold-Jan Scheer, auteur van de cultuurhistorie Zwarte Sinterklazen. Bij hem gaat Piets geschiedenis zo ver terug als de neolithische dodenfeesten waarin mensen zich pikzwart schminkten. Ons cultuurgebied kende al zwartepiet-achtigen voordat iemand er ooit een zwarte mens had gezien. In de Middeleeuwen werden heidense riten ingekapseld door de kerk en verschenen op veel plekken in Europa zwart geschminkte figuren naast Sint Nicolaas.

Wie de geschiedenis van een grote afstand bekijkt, kan zeggen dat de ene versie de andere niet per sé weerspreekt. In de geschiedenis is het meestal én én en niet óf óf, maar in historische debatten is de geschiedenis vooral een echoput: wie haar aanroept, ontvangt zijn eigen versie terug.

Lastig voor Piet is dat zijn potentiële hulpverleners hun therapieën stevig hebben verankerd in één historische zienswijze. Zoekt hij hulp bij de VN of bij de mensen die hem voor het gerecht hebben gedaagd, dan mag hij net als Chinese partijbestuurders onder Mao in het openbaar zelfkritiek gaan uiten. Over een jaar of vijftig, voorspellen de adepten van VN-consultante Verene Shepherd, zullen Nederlanders net zo op hun Zwarte Piet terugkijken als ze nu doen op hun politionele acties in Indonesië: hoe kon het dat wij toen niet zagen wat de rest van de wereld wel zag?

Kleurenpiet. Sinterklaas wordt mogelijk dit jaar bijgestaand door gekleurde Pieten. Beeld anp
Kleurenpiet. Sinterklaas wordt mogelijk dit jaar bijgestaand door gekleurde Pieten.Beeld anp

Vader Schenkman

Volgens tegenstanders van Zwarte Piet liggen diens wortels op de slavenschepen uit de 17de eeuw, volgens zijn adepten in de prehistorie. Feit is dat de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman in Piets loopbaan een sleutelrol vervulde. In zijn boekje Sint Nikolaas en zijn knecht beschreef hij medio 1850 als eerste de aankomst van Sinterklaas op een stoomboot in het gezelschap van een zwarte knecht en leverde daarmee de blauwdruk voor het huidige Sinterklaasfeest. Piets bestrijders vinden Schenkman een typisch 19de-eeuwse witte man van het type dat Edward Said beschreef in zijn invloedrijke werk Orientalism. Piets adepten stellen dat Schenkman leentjebuur speelde bij een veel oudere figuur.

Pleaser

Laat Piet zich behandelen door zijn adepten van de stevigere soort, dan wacht hem een assertiviteitstraining, eventueel in de vorm van een groepstherapie bij de mannen van het Pietengilde. Daarin zal Sints knecht leren zijn voeten in het zand te zetten: niet ik heb een probleem maar degenen die aanstoot aan mij nemen hebben een probleem, die zijn veel te dol op slachtofferschap.

Een dergelijke assertiviteit past welbeschouwd even slecht bij Zwarte Piet als een schuldbekentenis onder auspiciën van discriminatieprofessoren: van nature is deze figuur een pleaser met goed ontwikkelde commerciële instincten. Met rancune en verongelijktheid, weet hij, vul je evenmin een zak met pakjes als met spijt over je gouden oorbellen.

Tegenstanders en adepten hebben elkaar wel gevonden in hun afkeer van de resultaten van de spoedbehandeling die Piet deze zomer onderging bij het Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed. Hij deed afstand van zijn kroeshaar en oorbellen en belandde in een bleekmachine die uit het erfgoed van Michael Jackson afkomstig leek. Blank is deze verpolderde Piet nog niet en zijn kledij is goeddeels hetzelfde. Niemand is er blij mee. Een knap staaltje werk, weet iedereen die Henry Kissingers wijsheid kent dat 'een goed compromis bij beide partijen een ongeveer even grote walging opwekt'.

De komende weken zal verwarring overheersen, zowel bij Zwarte Piet als bij de comités die hem overal gaan ontvangen. Naar verwachting zal Piet zijn twijfels open en bloot met zijn publiek gaan delen. Vriend en vijand zal hij gaan confronteren met oude en nieuwe varianten van zichzelf.

Noem het een Hollandse Tragikomedie met de chocoladeletter T. De afloop is ongewis. Zeker is dat Zwarte Piet in zijn loopbaan veelvuldig blijk heeft gegeven van aanpassingsvermogen. Zeker is ook dat de markt in die loopbaan vaak het laatste woord had. Loopt het gekuiste Sinterklaas-assortiment van de Hema de komende weken even goed als een dampende rookworst? Gaat alles naar wens bij Albert Heijn, Blokker en Bart Smit? Als dit merk gepolderd, met veegjes of in het paars even gretig aftrek vindt als zwart als roet, gaat Piet die 21ste eeuw wel doorstaan.

Kijk verder op sinterklaasjournaal.ntr.nl

Een Roetpiet. Sinterklaas wordt mogelijk dit jaar bijgestaand door gekleurde Pieten en Roetpieten. Beeld anp
Een Roetpiet. Sinterklaas wordt mogelijk dit jaar bijgestaand door gekleurde Pieten en Roetpieten.Beeld anp

Zwart verdriet

De eerste protesten tegen Zwarte Piet kwamen op gang in de jaren zestig van de vorige eeuw. In 1981 kwamen leden van de Surinaams-Nederlandse gemeenschap met de actie 'Sinterklaas vieren zonder Zwarte Piet' , gevolgd door acties als 'Zwarte Piet = Zwart verdriet'. Tot in de jaren negentig beschouwde een meerderheid van de Surinaamse Nederlanders Zwarte Piet niet als aanstootgevend. De afgelopen vijf jaar steeg het aantal tegenstanders, ook onder blanke Nederlanders. In 1998 vond 96 procent van de Nederlanders dat de figuur van Zwarte Piet niets met racisme te maken heeft, in 2013 was dat 92 procent.

Tijdlijn Zwarte Piet

3000 v. chr.
Aanwezigheid van zwartepiet-achtigen op Europese bodem

1850
Verschijnt voor het eerst aan de zijde van Sinterklaas in het boekje Sint Nicolaas en zijn knecht van Jan Schenkman

1888
Eerste intocht in Venray

1952
Eerste landelijke intocht, in Amsterdam

1963
Toont zich ook in witte gedaante

1999
Koopt voor bijna een miljard gulden aan cadeaus

2013
Wordt door VN-consultante Verene Shepherd racistisch genoemd

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden