'Elk atoom dat mij toebehoort, behoort ook u toe'

Op het eerste gezicht is zijn nieuwe boek, Specimen Days (Stralende dagen), een opvoering van hetzelfde kunstje: ook hier is sprake van drie verhalen en een alom aanwezige literator, ditmaal de Amerikaanse dichter Walt Whitman. Toch is deze roman veel meer dan een risicoloze herhalingsoefening.

Zo is de structuur wezenlijk anders: waar de drie verhaallijnen in The Hours, alle in een Woolf-achtige stijl geschreven, elkaar afwisselden, bestaat Specimen Days uit drie afzonderlijke novelles. De eerste, 'In de machine', speelt in de jaren 1870 en is qua stijl een combinatie tussen een spookverhaal en een episode uit een klassieke naturalistische roman.

In 'Kinderkruistocht', het middendeel, zijn we aanbeland in de vroege 21ste eeuw. Dit deel is opgezet als een thriller. Het in een postapocalyptische, eind- 21steeeuwse toekomst gesitueerde 'Zoals schoonheid', ten slotte, is pure sciencefiction.

Ondanks de nadrukkelijke stijlverschillen en de uiteenlopende tijdsperiodes, heeft Cunningham er alles aan gedaan om deze drie novelles tot een hechte eenheid te smeden. Hij doet dit op allerlei niveaus, ongetwijfeld nog veel meer dan bij eerste lezing valt op te merken, en doctoraalstudenten Engels die nog op zoek zijn naar een leuk scriptieonderwerp moeten deze roman beslist even in overweging nemen.

Om te beginnen hebben alledrie de novelles een man, een vrouw en een fysiek en/of psychisch ernstig beschadigde jongen als belangrijkste personages. De man heet telkens Simon, de vrouw Catherine of een variatie daarop, de jongen Lucas of Luke. Je zou ze incarnaties van elkaar kunnen noemen. Verder is er in alle verhalen een personage dat dwangmatig citeert uit Walt Whitmans Leaves of Grass (dat momenteel zijn 150ste verjaardag beleeft, met onder meer een nieuwe vertaling in het Nederlands). Daarnaast zijn er talloze kleinere motieven die telkens terugkeren, van de datum 21 juni, via de Bethesdafontein in Central Park tot een witte porseleinen schaal, die de personages aan elkaar door lijken te geven.

In de openingsnovelle 'In de machine' neemt de twaalfjarige Lucas de plaats in van zijn oudere broer Simon, die in een fabriek in New York door een machine is verpletterd. Lucas hoopt op die manier te kunnen zorgen voor zijn volstrekt incapabele ouders, en de verloofde van zijn overleden broer, Catherine. Het feit dat hij mismaakt is – 'loense ogen', 'een hoofd als een pompoen' – en ten prooi aan oncontroleerbare aanvallen waarbij hij als een soort Gilles de la Tourette-patiënt Walt Whitman moet citeren, maakt het hem niet gemakkelijker.

Na enige tijd raakt Lucas – een van de fascinerendste personages die Cunningham geeft geschapen – ervan overtuigd dat de machines in de fabriek waar hij werkt de geesten van overledenen huisvesten, waaronder zijn broer, die vanuit de machine tot hem spreekt.

Via een niet nader te onthullen dramatische gebeurtenis aan het slot weet Lucas het leven van Catherine te redden, in een scène waar hij bij een brand in een werkplaats vrouwelijke arbeiders uit het raam hun dood tegemoet doet springen. De associatie met 11 september is niet toevallig en speelt een rol van betekenis in de structuur van de roman.

Hoofdpersoon van het middendeel 'Kinderkruistocht', het meest geslaagde deel van de roman, is de zwarte forensisch psychologe Cat. We leven in de wereld van na '9/11', en Cat onderzoekt een reeks nieuwe zelfmoordaanslagen, gepleegd door jongens die zich op straat aan schijnbaar willekeurige volwassenen vastklampen en vervolgens een bom tot ontploffing brengen.

Dan ontvangt Cat een telefoontje van een jongen die zegt een aanslag te gaan plegen, en en passant Walt Whitman citeert ('Elk atoom dat mij toebehoort, behoort ook u toe', een strofe die we al kenden uit 'In de machine').

Cat heeft zelf negen jaar geleden haar zoontje Lucas verloren en realiseert zich dat hij nu ongeveer dezelfde leeftijd zou hebben gehad als de jeugdige zelfmoordterroristen.Nadat ze omineuze Whitmangraffiti op de gevel van haar woning heeft aangetroffen, trekt Cat in bij haar vriend Simon, handelaar in futures. Ze stuurt aan op een confrontatie met de terroristische jongens en doet bizarre ontdekkingen.

In het derde deel van Specimen Days, getiteld 'Zoals schoonheid', is Simon van 'geest in de machine' geëvolueerd tot simulo: half mens- half machine. Hij werkt in het themapark 'Old New York', de voormalige wereldstad, waar hij de rol van 'parkschorem' speelt, en op een gewelds-kick beluste toeristen moet bedreigen in Central Park.

Naast simulo's kent de wereld van 'Zoals schoonheid' ook Nadianen: hagedisachtige wezens die afkomstig zijn van de planeet Nadia en behandeld worden als derderangs gastarbeiders. Op een gegeven moment ontvlucht Simon New York en trekt, samen met een Nadiaanse, Catareen, naar het westen, op zoek naar de man die hem heeft geschapen en hem onder meer van een hinderlijke Walt Whitmanchip heeft voorzien. Onderweg komen ze de misvormde Luke tegen, en nemen hem onder hun hoede.

Ondanks de aanwezigheid van Walt Whitman in elke porie van deze roman, blijft er van de blijmoedigheid en vitaliteit van deze transcendentalistische dichter weinig over, bij Cunningham. Specimen Days (de titel verwijst naar een autobiografisch geschrift van Whitman) bezingt niet de wereld en het leven, maar laat wel ruimte voor de strevende mens. Dat streven is het levensbloed van deze roman, die zowel gewild literair en pretentieus is, als fascinerend en meeslepend.

Michael Cunningham: Specimen Days. 4th Estate, import NilssonLamm; 308 pagina's; ¿ 18,95. ISBN 0 00 719384 X.

Michael Cunningham: Stralende dagen. Vertaald uit het Engels door Peter Abelsen. Prometheus; 332 pagina's; ¿ 17,95. ISBN 90 446 0652 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden