BoekrecensieDe oude actrice en ik

Elisabeth Andersen, oude actrice, kijkt terug op haar leven ★★★★☆

Brigit Kooijman schreef een meeslepend journalistiek verhaal over het turbulente leven van Elisabeth Andersen, een van Nederlands belangrijkste actrices.

Beeld Typex

Toen Elisabeth Andersen (1920-2018), een van de grootste actrices die het Nederlandse theater heeft gekend, nog jong en veelbelovend was, werd ze onheus bejegend, of zeg maar gerust bijna aangerand, door achtereenvolgens Fons Rademakers, Ko van Dijk en Cees Laseur. Allemaal grote acteurs in die tijd, belangrijke mannen ook, met macht en aanzien. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, sleurden ze de jonge, wat naïeve Elisabeth mee naar de logeerkamer of sloten haar op in de kleedkamer met hun broek op de hielen. Ze wees ze allemaal hartgrondig af. Het heeft haar carrière niet geschaad.

Het staat te lezen in het deze week verschenen De oude actrice en ik, met als ondertitel Het verborgen leven van Elisabeth Andersen. Die ‘ik’ is journalist Brigit Kooijman. Zij interviewde voor NRC Handelsblad Elisabeth Andersen voor het eerst in 2008, de actrice was toen al 88 jaar. Ze raakte zo geïnteresseerd in deze Grande Dame van het toneel dat ze besloot haar vaker te bezoeken, met als doel een boek over haar te schrijven. Een biografie, dacht Andersen, maar het werd een meeslepende vorm van verhalende, journalistieke non-fictie.

Daar heeft Kooijman, zo schrijft ze in een epiloog, nogal wat last mee gehad – tot en met een kwade actrice, een publicatieverbod en een bemiddelende advocaat aan toe. Maar het boek is er nu, na talloze ontmoetingen, en het is zowel een gedetailleerd verslag van het turbulente leven van een actrice, als een ontroerend liefdesverhaal.

Het verborgen leven uit de titel slaat vooral op de oorlogsjaren, waarin Annie de Bruijn (Elisabeth Andersen werd later haar acteursnaam) als meisje van begin 20 verliefd wordt op de zeven jaar oudere Duits-Joodse intellectueel Werner Muensterberger, die uit Berlijn naar Nederland was gevlucht. Via een wederzijdse vriendin was ze met hem in contact gekomen en toen de razzia’s in Nederland steeds heftiger werden, toonde ze zich onverschrokken: met een smoes huurde ze in de Amsterdamse Herculesstraat een leegstaand benedenhuis, vlak bij het huis waar ze met haar moeder woonde. Het werd Werners onderduikadres, inclusief een luik dat toegang bood tot een vluchtroute. Annie trok vrijwel meteen bij hem in, onderduikadres werd ook liefdesnest. Terwijl Werner drie jaar binnen zat, zette Andersen de eerste stappen in haar toneelcarrière.

De eerste helft van De oude actrice en ik bestaat voornamelijk uit een spannende en soms ook hartverscheurende beschrijving van de oorlogsjaren – Gestapo op straat, Jodentransporten, honger. Andersen speelde in die tijd door: er moest brood op de plank en Werner mocht niet worden ontdekt. Schitterend zijn de hoofdstukken waarin de periode vlak na de bevrijding de revue passeert. De stad lag in puin, de grauwsluiter hing nog over alles, maar Elisabeth en Werner (hij verzon de naam Andersen toen hij een advertentie zag van cosmeticakoningin Elizabeth Arden) gingen in 1947 samen naar het eerste Boekenbal en maakten een reisje naar Parijs. Maar aan het eind van dat jaar stapt Werner op de boot naar New York – hij wil zijn vleugels uitslaan, zelf carrière maken. Dat is hem uiteindelijk gelukt, als antropoloog, kunstverzamelaar en psychoanalyticus. Hij is drie keer getrouwd geweest, had affaires met mannen, verkeerde in de hoogste kringen en reisde de wereld over.

Andersen bleef ontredderd en eenzaam achter en zocht heil in het theater. Eenmaal steractrice bij de Haagsche Comedie trouwde ze met de acteur Jan Retèl, met als gevolg een rampzalig huwelijk (hij dronk, ging vreemd en stond op zijn eigen trouwdag met de toen piepjonge actrice Ann Hasekamp te zoenen). Ze kreeg twee kinderen en combineerde het moederschap zoveel mogelijk met het acteren. Elisabeth Andersen werd uiteindelijk drie keer geëerd met de Theo d’Or, de toneelprijs voor beste vrouwelijke hoofdrol, een prestatie die nog niet is geëvenaard.

Elisabeth Andersen in 1975.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Kooijman vertelt dat alles niet keurig chronologisch, maar stapt heen en weer in de tijd, waardoor er voldoende afwisseling is van thema’s en onderwerpen. Tussendoor doet ze kort verslag van hoe de gesprekken in het Haarlemse huis van Andersen verliepen, hoe ze af en toe een broodje haring of een taartje meeneemt, hoe de oude actrice haar dagboeken tevoorschijn haalt, aarzelend de foto’s bekijkt. Tussen de actrice en de journalist, die vlak bij elkaar woonden, ontstaat een soort van vriendschap, maar Kooijman houdt in haar boek gepaste afstand.

Tussen de regels door worden nog een paar pikante details vermeld. Zoals de kortstondige affaire die Andersen had met Vrij Nederland-journalist Joop van Tijn en de even kortstondige verhouding met actrice Nettie Blanken. ‘Ik ben één keer in mijn leven door een meisje veroverd, door haar heb ik de vrouwenliefde leren kennen. Daar ben ik blij om, maar ik houd toch meer van mannen, wat voor stumperds ik het ook vind’, aldus de oude actrice. Met Werner Muensterberger, die ze een leven lang haar grote liefde noemde, had ze af en toe nog contact, per brief, telefoon of soms een vluchtig bezoek, maar daarna ook weer jaren niet.

Elisabeth Andersen, die haar euthanasieverklaring zorgvuldig up-to-date hield, is op 3 oktober 2018 overleden, 98 jaar oud. Uit De oude actrice en ik:

‘Toen de huisarts kwam, die dag dat het zou gebeuren, begroette ze hem en met haar karakteristieke lage, luide stem kondigde ze aan: ‘Nou, dan ga ik maar op de bank liggen.’ De huisarts had geen haast, antwoordde hij. ‘Nee, maar u bent er nu toch’. Ze vertelde haar kinderen voor de laatste keer hoeveel ze van hen hield en sloot haar ogen.’

Brigit Kooijman: De oude actrice en ik. Balans; 256 pagina’s;  € 21,99. 

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden