Drama

Eleni

Niet aflatende narigheid

Het Griekenland van Theo Angelopoulos kent maar één seizoen. Nooit schijnt de zon in Eleni, altijd is het mistig, grauw en koud. Overal is nattigheid: rivieren breken uit hun oevers, het blijft maar regenen, tranen wellen uit donkere ogen. Duistere luchten bannen kleur uit het landschap. De mensen, nietig tegen deze grimmige achtergrond, dragen grijze of zwarte kostuums. Met de handen in de zakken en de schouders hoog in hun jassen schuifelen ze voorbij.


Eleni is het verhaal van een vrouw die alles kwijtraakt. Al op jonge leeftijd verliest ze haar moeder, waarna ze wordt opgenomen in een gezin dat zelf ook is ontheemd. Het zijn vluchtelingen die vanuit Odessa naar Thessaloniki zijn gekomen, verjaagd door de revolutionaire Bolsjewieken. Het is duidelijk dat het meisje geen thuis heeft en nooit een veilige plek zal vinden.

Als jonge vrouw krijgt Eleni een tweeling, die ze voor adoptie moet afstaan. Ze wordt gedwongen te trouwen met haar stiefvader Spyros, maar vlucht op de huwelijksdag met Spyros' zoon - haar grote liefde - naar de stad. De jongen is een begaafd accordeonspeler. De twee geliefden vinden onderdak in een leegstaand theater en sluiten zich aan bij een groep musici.

De summiere verhaallijn heeft, zoals van Angelopoulos verwacht kan worden, vooral symbolische waarde. De Griek is een man van weinig woorden en grote gebaren. Eleni duurt drie uur, maar daarmee was Angelopoulos nog lang niet klaar; de film is het eerste deel van een trilogie waarin de geschiedenis van één vrouw staat voor de twintigste-eeuwse geschiedenis in het algemeen en die van Griekenland in het bijzonder.

Dat is zware kost. Nooit wordt Eleni, met haar tragische lot, een vrouw van vlees en bloed. Ook de Griekse geschiedenis komt er bekaaid vanaf. Angelopoulos is meer geïnteresseerd in mythologie en laat de belangrijkste omwentelingen in de twintigste eeuw slechts op de achtergrond een rol spelen.

Wat overblijft, lijkt vooral een excuus voor de regisseur om flink uit te pakken met overweldigende decors, melancholische muziek en doordachte beeldcomposities. Daarin is hij dan ook een meester. De loges van een schouwburg, door verstekelingen ingericht als huiskamertjes; waslijnen vol witte lakens; bootjes die in formatie over zwart water glijden; geslachte schapen, opgehangen in een boom - het zijn beelden die lang op het netvlies blijven staan. Maar achter dat fraaie uiterlijk zit teleurstellend weinig beklijvends.

Naar eigen zeggen maakte Angelopoulos met Eleni ook een samenvatting van en een reflectie op zijn oeuvre. Zelfs voor de grootste Angelopoulos-liefhebber is dat geen goed nieuws: ondanks de visuele bombast is Eleni een zwakke weerklank van zijn eerdere werk. De film bevat te weinig ideeën om tot nadenken te stemmen, en is te cerebraal om te kunnen ontroeren.

Het zijn de pretenties die Eleni (oorspronkelijke titel: De aarde weent) de das omdoen. Angelopoulos dwingt zijn publiek zich urenlang te vergapen aan fraaie tableaus en te speuren naar verwijzingen naar Griekse mythen en zijn eerdere films. Ondertussen kent het drama geen richting, geen samenhang, en geen hoogte- of dieptepunten. Het leven van de heldin bestaat uit niet aflatende narigheid, zo zompig als de weersomstandigheden.

Wat Angelopoulos met Eleni opdient is een taaie, druilerige visie op zijn kunstenaarschap. Dat roept geen bewondering op, maar weerstand.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden