Reportage

Eksteroogjes: 30 jaar 'tussen kunst & kitsch'

Reportage 30 jaar 'tussen kunst & kitsch'

De experts van Tussen Kunst & Kitsch vervullen/vernietigen de dromen van hoopvolle deelnemers. Tijdens de opnamen in Bergen beproefde Julien Althuisius zijn geluk.

AVRO-programma tussen Kunst & Kitch Beeld VK

Ik sta in een zaal op de onderste verdieping van Museum Kranenburgh in Bergen. Zenuwen gieren door mijn lijf, mijn hartslag zit op 160 en het gevoel in mijn maag springt heen en weer tussen 'gezond opgewonden' en 'help me'. Ik houd een oude, dikke bijbel vast. 'Wie was er aan de beurt?' Een oudere meneer in een wit overhemd met keurig achterover gekamd witgrijs haar kijkt over zijn bril heen de zaal in. Hij staat achter een heuphoge tafel met alleen een geruit papieren koffiebekertje. 'Dat was ik', antwoord ik terwijl ik naar voren stap. Ik laat de bijbel op de tafel ploffen en leg tegelijkertijd mijn ziel en zaligheid in de handen van deze man: hij bepaalt in de komende minuten of ik de zaal straks lachend of vloekend verlaat.


De meneer heet Bas Hesselink, hij is antiquair en gespecialiseerd in boeken, prenten, gravuren en tekeningen. Maar bovenal is Bas Hesselink expert bij Tussen Kunst & Kitsch. Vandaag zijn in Museum Kranenburgh de opnamen voor het jubileumseizoen van het televisieprogramma, dat deze week zijn 30ste verjaardag viert. Dat is oud, op het antieke af, als je het afzet tegen de gemiddelde levensduur van een doorsnee tv-programma. Desondanks blijft Tussen Kunst & Kitsch veel kijkers trekken. Vorig jaar nog keken er gemiddeld 1,74 miljoen mensen en had het programma een kijkdichtheid van 11,3 procent. Hoe kan het dat een 55 minuten lang durend programma over kunst elke week ten minste anderhalf miljoen kijkers aan zich weet te binden?


Dat mensen graag willen weten wat hun aardewerken potje, reliëf uit Afghanistan of zilveren bestekset kan opleveren, is niet zo vreemd en verklaart het enorme enthousiasme bij de opnamedagen, die meestal lang van tevoren zijn uitverkocht (de kaarten kosten 10 euro per stuk). Tussen Kunst & Kitsch is voornamelijk populair bij oudere kijkers. Dankzij de onbezorgde soundtrack, het decor, het publiek en experts met namen als Aardewerk en Zilverberg heeft het programma ook een hoog cultgehalte, dat het weer aantrekkelijk maakt voor jongere kijkers.

Senioren schoolreisje

Het is een mooie dag in Bergen. De ochtendzon valt op het statige museum, dat midden in de bossen ligt. Over het toegangspad sjouwen mensen met grote tassen van de IKEA, de Dirk of de Action, waar in bubbeltjesplastic gewikkelde schilderijen uit steken. Binnen bij de entree staat een rij bezoekers te wachten voor de inschrijfbalie, die wordt bemand door een paar studentikoze jongemannen. Ze zullen vandaag tussen de duizend en twaalfhonderd mensen inschrijven, die ieder maximaal drie objecten mogen meenemen. Allemaal komen ze op een gegeven moment aan de beurt bij een van de experts.

De sfeer onder de voornamelijk grijze bezoekers is uitgelaten; als ware het een schoolreisje voor senioren. Ze verzamelen zich in het restaurant van het museum, waar het getinkel van koffielepeltjes slechts wordt overstemd door het verwachtingsvolle gekakel. De mensenmassa wijkt uiteen als presentatrice Nelleke van der Krogt het restaurant binnentreedt. Ze draagt haar peper-en-zoutkleurige haar opgestoken, heeft een bril met zwart montuur op en haar lippen rood gestift. Alsof zij de Mona Lisa is die tot leven is gekomen en uit het schilderij is gestapt, zo gapen de bezoekers haar aan.

'Wat leuk om u een keer in levende lijve te zien, zeggen mensen dan tegen me', vertelt Van der Krogt (66). 'En: wat is ze klein, hoor ik ze fluisteren.' Na tien jaar Opsporing Verzocht maakte Van der Krogt in 2002 de overstap naar Tussen Kunst & Kitsch, waar ze de presentatie overnam van Cees van Drongelen. 'Ik hou heel erg van kunst. Opsporing Verzocht heb ik ook met veel plezier gedaan, maar ik had minder met die lijken dan nu met kunst.'

Zelfs na dertien seizoenen gaat het presenteren van het programma niet vervelen. 'Ik vind het zo leuk dat ik nooit weet wie er aan tafel komt zitten. Voor die mensen is het doodeng, die komen op de fiets hierheen en voor ze het weten zitten ze midden in een studio, omringd door camera's en lampen. Ik moet ze dan geruststellen en een kortstondige, maar innige vriendschap met ze sluiten.'

Presentatrice Nelleke van der Krogt sluit 'een kortstondige, maar innige vriendschap' met de deelnemers. Beeld Sanne De Wilde

Ongeduld

Voordat iemand met zijn kunst- dan wel kitschwerk mag aanschuiven bij Van der Krogt zijn er al heel wat fases in het geoliede proces van het programma doorlopen. De experts bekijken een voorwerp in eerste instantie zonder dat daar camera's bij zijn. Mocht het interessant zijn, dan seinen ze een van de rondlopende redacteuren of gastvrouwen in. Die bepalen vervolgens weer of een camerateam wordt ingeschakeld, of dat het object behandeld gaat worden aan de grote tafel in de speciaal daarvoor opgebouwde studio.

De experts, die eerst in de visagie gaan en een manicure krijgen, staan vandaag verspreid over de twee verdiepingen van het museum. In de bovenste zaal staat Jaap Polak, die gespecialiseerd is in 'alles buiten Europa' en als een marktkoopman luidruchtig ('Wie durft nog!') publiek om zich heen verzamelt. Even verderop staat Mieke Zilverberg, specialist op het gebied van archeologie en munten uit de oudheid en vandaag is ook Esther Aardewerk (zilver) aanwezig, die de honneurs van haar broer Emiel Aardewerk waarneemt.

Bij elke tafel staat een rijtje mensen ongeduldig te wachten totdat hun meegebrachte spullen onder de loep worden genomen. Ook beneden, waar de schilderijen worden bekeken, staat een file. Er zijn zo veel mensen die hopen dat ze een onontdekte Vermeer aan de muur hebben hangen, dat er bij de schilderijen een speciale voorselectie wordt gemaakt.

'Het wordt niet beleefd als een programma over kunst', zo verklaart Van der Krogt het succes van Tussen Kunst & Kitsch. 'Ik noem het zelf een amuserend programma op een bedje van cultuur.' Ze is behalve presentator ook samensteller en monteert het programma samen met regisseur Han Budding.

Gouden vondsten

Aan het begin van elk seizoen is het de vraag of er spectaculaire ontdekkingen gedaan worden. Sinds de eerste aflevering van Tussen Kunst & Kitsch in oktober 1984 is er een aantal indrukwekkende schatten ontdekt. Tien etsen van Rembrandt, een stokkenstoel van Gerrit Rietveld die voor 25 gulden op een rommelmarkt was gekocht en die drieduizend keer zoveel waard bleek te zijn. In 2011 werd een schilderij van Joost van Geel ontdekt dat 250 duizend euro waard bleek te zijn en een jaar later kwam een Afrikaans beeldje ter waarde van 150 duizend euro voorbij.

Toch is het Van der Krogt daar niet om te doen. 'De herinneringen die me het meest bijblijven, hebben nooit te maken met de zogenaamde topstukken, daar ben ik ongevoelig voor. Het gaat mij om de keuzen die we maken bij de dingen die op tafel komen. Daar is een criterium voor: niet alleen of het veel geld waard is, maar zeer zeker ook: zit er een mooi verhaal in?'

Het succes van Tussen Kunst & Kitsch is misschien ook vanuit een andere invalshoek te verklaren. Het programma biedt de kijker een win-winsituatie: mocht een blauw aardewerken schaaltje uit China opeens honderdduizenden euro's waard zijn, dan biedt dat spektakel dat gepaard gaat met een bewonderend 'ohhhhh'. Maar als dat blauwe schaaltje gewoon van de HEMA blijkt te zijn, is Tussen Kunst & Kitsch opeens een programma over leedvermaak: de gretigheid van de bezoeker met eksteroogjes die na het vernietigende oordeel omslaat naar ingehouden maar nauwelijks te verhullen teleurstelling en woede: alsof Sméagol uit The Lord of the Rings opeens zijn geliefde ring kwijtraakt. Wat dat betreft is het een klein wonder dat het in dertig jaar niet is voorgekomen dat iemand een kleine inzinking heeft beleefd en woest een waardeloos blijkend schilderij aan stukken heeft gescheurd.

Terug naar de onderste verdieping van Museum Kranenburgh. Het duurt even voordat ik aan de beurt ben, Bas Hesselink neemt voor iedereen rustig de tijd. Dus ook voor een vrouw met een zwarte joggingbroek met het Playboy-logo en roze Crocs. Maar nu is het mijn moment. Een collega waarschuwde me vooraf. Hij vertelde dat er honderden, duizenden oude bijbels in Nederland zijn en dat ik niet de illusie moest hebben dat deze dikke, in het leer gehulde bundel papier iets zou opleveren. Het is een oude bijbel uit Zandvoort die mijn opa ooit cadeau heeft gekregen, meer weet ik er ook niet van. Dat zeg ik ook tegen Bas Hesselink, als hij aan me vraagt wat voor verhaal ik erbij heb.

Nederlandse zusje

Tussen Kunst & Kitsch is het Nederlandse zusje van het Britse Antiques ­Roadshow, dat al 35 jaar wordt uitgezonden. Antiques Roadshow reist, zoals de naam al zegt, door het land en lokale inwoners kunnen hun kunst, dan wel kitsch laten onderzoeken door de experts. Het waardevolste object dat ooit werd ontdekt, was het standbeeld Angel of the North van beeldhouwer ­Antony Gormley, dat op een waarde van 1 miljoen pond (ongeveer 1,3 miljoen euro) werd geschat.

AVRO-programma Tussen Kunst & Kitch Beeld anp

Bijbel

'Ja. Ja. Nee. Oké', begint Hesselink als hij door heeft dat ik niet zoveel heb te vertellen. Hij seint niemand in, geen cameraploegen hier. (Shit.) Achter me, iets dichter op me dan comfortabel, staat een rijtje mensen aandachtig mee te luisteren. Hesselink vertelt dat dit een zogenaamde quarto-bijbel is, die op de banken lagen waar de ouderlingen en de leden van de kerkeraad zaten. 'Het leuke aan deze bijbel is, is dat-ie hier een blinddruk heeft van Schepenen te Zandvoort.' (Leuk? Leuk als in: financieel leuk?)

Hesselink gaat verder. Hij vertelt over de herkomst van de bijbel, hoe oud die is en hoe die werd gebruikt. Over het verschil met een zogenaamde folio-bijbel. 'Die hadden ook allemaal extra kaarten en prenten. Die zitten hier dus niet in.' Die laatste zin spreekt hij uit op z'n Louis van Gaals. 'Het allerleukste aan deze bijbel is de herkomst, oftewel de provenance. (Ja, maar hoe leuk dan? Hoeveel geld kan ik voor 'leuk' krijgen?) 'Hij zit nog redelijk in de oude band.' Hesselink gaat met zijn hand over de bijbel. 'Hierboven een primitieve restauratie. Hier een stuk dat ontbreekt. Maar desalniettemin (daar gaan we), niettegenstaande (kom op...), vanwege de herkomst, (schiet nou op joh!) is deze quarto-bijbel 500 euro waard.' (...)

Geen ohh's en geen ahh's van de mensen achter me. Blijkbaar kost verwondering meer geld. En Hesselink benadrukt dat alleen een liefhebber of verzamelaar uit Zandvoort dat bedrag ervoor over zal hebben. En Zandvoort staat nou niet bepaald bekend om zijn hoge concentratie liefhebbers of verzamelaars. Maar toch: een glimlach kan ik niet onderdrukken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.