Eine kleine Schlafmusik

'Lift your dress', staat voor de roltrap bij de entree van het Festspielhaus: maar avondtoilet en glamour zijn in Salzburg op de terugtocht op het festival van directeur Mortier....

OP DE HOEK van de Griesgasse, in de winkelbuurt voor de Salzburger chique, is een zwarte Porsche 911 geparkeerd. Het voertuig ziet er niet uit: een dikke laag pek bedekt de ramen en het plaatwerk. Het is geen geval van vandalisme, maar een kunstwerk, bij wijze van statement neergezet door de Sommerszene, de alternatieve pendant van de eerbiedwaardige Festspiele, die in de zomermaanden alles wat in Salzburg een piercing of artistieke paardestaart draagt bijeenbrengt.

Helaas kijkt geen mens naar de vieze Porsche om. Want meteen ernaast, voor de ingang van de Stadtkino, verrijst een spectaculaire blikvanger. Als je je hoofd scheef houdt, kun je lezen wat er op de 35 meter hoge, uit zilverkleurige buizen opgetrokken toren staat: State of the Art - an Interactive Communication Projekt. Overdag staat het gevaarte er maar een beetje te staan, maar als de schemering invalt, komt de toren met veel kabaal tot leven: er klinkt elektronische muziek en krachtige diaprojectoren werpen metersbrede lichtbeelden van schilderijen en cultuurmonumenten op de tegenoverliggende rotswand van de Mönchsberg.

State of the Art dient een nobel doel: het wil aandacht vragen voor cultuurschatten waar ook ter wereld, die door oorlogsgeweld worden bedreigd. Het plan is bedacht door een prominent lid van de Oostenrijkse beau monde: de 39-jarige Francesca von Habsburg, echtgenote van de Habsburgse 'kroonprins' Karl, die haar inspiratie voor het kunstwerk zegt te danken aan een rechtstreekse opdracht van de Dalai Lama.

De kranten zijn er haar dankbaar voor, want in deze Festspielweken draait de society-verslaggeving op volle toeren. Ook de tragische dood van Gianni Versace is festivalnieuws: de modekoning heeft goede betrekkingen met de stad en had vorige week aanwezig moeten zijn bij de Salzburgse première van Robert Wilsons regie van Pelléas et Mélisande.

'Kleid raffen. Lift your dress', staat bij de roltrappen in het Festspielhaus te lezen: geen overbodige waarschuwing, gezien de tot over de enkels zwierende cocktailjurken die bij de Festspieletiquette horen. Avond aan avond zoeven de zilvergrijze limousines van sponsor Audi over de Von Karajanplatz richting Felsenreitschule, en koesteren de gasten zich in het licht van de tv-camera's én de glazige blikken van enkele in korte broek gehulde toeristen, die hier meer pracht en praal bijeen zien dan in een heel jaar Glamourland.

Toch lijdt het geen twijfel dat de glamour van Salzburg met de komst van de nieuwe festivalleider Gerard Mortier wat minder vanzelfsprekend wordt. De erven van brillenkoning Rodenstock zijn nog altijd van de partij, evenals grandes dames als Moni Sayn-Wittgenstein en Eliette von Karajan. De weduwe van Mortiers grote voorganger heeft nog altijd haar eigen loge in het Festspielhaus, maar ze laat zich er steeds minder zien. Het dagblad de Kurier wist zijn lezers deze week nog wel te melden dat de weduwe was gesignaleerd tijdens een 'intiem etentje' met Claudio Abbado, die een omvangrijk Schubert-programma in de Festspiele dirigeert.

Nee, de oude Karajan-aanhang is niet gelukkig met de nieuwe koers onder Mortier, die in het kort neerkomt op meer artistieke risico's en eigentijds avontuur, en minder poenigheid en sterrencultus. Dit jaar heeft Mortier het zelfs bestaan een alternatieve productie van de Sommerszene met een hartelijke aanbeveling in zijn programma op te nemen.

Het betreft een in 'einem virtuellen Projektionsraum' gesitueerde versie van Die Entführung aus dem Serail, die is te zien in de Stadtkino, een onttakelde bioscoop die fungeert als trefpunt van alternatieve kunst. De jonge makers zeggen dat zij Mozarts opera hebben vertaald naar 'het internet-tijdperk' (de Serail is bij hen het World Wide Web), maar net als bij de 'interactieve' Habsburg-toren blijkt het wel mee te vallen met die claim. Mozarts noten komen uit de muziekcomputer, de zangers verschijnen af en toe op een groot videoscherm en rijden rond in botsautootjes - veel meer 'virtueels' valt er niet te ontdekken. Maar de nog onervaren cast zingt goed, en dat was Mortier kennelijk genoeg.

Muss das sein?, luidt de ietwat slepend en nasaal geïntoneerde reactie van de Oostenrijker die met een 'moedwillige' vernieuwing wordt geconfronteerd. De afkeer van het 'partout neu, partout anders' vormt de ondertoon van een groot deel van de krantenkritieken, die Mortiers Festspiele sinds zijn aantreden in 1991 volgen, wantrouwend, maar ook grondig en betrokken. Veel bladen drukken de ochtend na een première al een korte, voorlopige impressie af, gebaseerd op de eerste helft van de voorstelling, en komen daags daarop met hun definitieve vonnis.

Muss das sein?, verzuchtten de Kurier, Der Standard en de Salzburger Nachrichten maandag eensgezind na de première van de 'Palestijnse' versie van Mozarts Die Entführung aus dem Serail. Daarin verwerkt regisseur François Abou Salem parallellen met actuele spanningen tussen oost en west in het Nabije Oosten, waarbij over de volle breedte van de bühne prikkeldraad is gespannen.

De recensent van Die Presse was het eens met het opgetogen publiek en schreef dat hij een authentieke Mozart hoorde, waarin eigentijdse motieven moeiteloos inpasbaar bleken: 'Unverfälscht trotz Stacheldraht.' Maar de gevreesde Franz Edler van de Kurier doopte de pen in gif: 'Man hat einen eklatanten Fall von Schwindel zu erleben und könnte sein Geld zurückverlangen', schreef hij maandag. 'Denn die Entführung wird ja nicht gegeben, auch keine slechte Entführung, sonder ein Schwindel unter dem Titel Entführung.'

Het is een terminologie waar Gerard Mortier niet meer van opkijkt. Net zomin overigens als van de uithalen van Karajan-zaakwaarnemer Uli Märkle, die hem niet alleen afschildert als 'der kleine Bäckerbube' (vader Mortier zat in het brood en banket), maar ook als 'ein Genie der Selbstdarstellung', die bovendien 'geen dirigent is' en 'geen oren heeft'.

Mortier heeft gebroken met het tijdperk-Von Karajan. De essentie van zijn beleid ligt juist in zo'n 'andere' Mozart-regie, die niet uitgaat van de vanzelfsprekendheid van grote namen, maar in nauwe samenwerking met regisseurs en solisten wil onderzoeken hoe een relevante interpretatie van het klassieke repertoire er in deze tijd uit moet zien.

In een live-uitzending van het Oostenrijkse tv-programma Treffpunkt Kultur reageerde Mortier maandag koel op de aantijgingen: 'Het publiek twijfelt al lang niet meer, maar de pers blijft stoken. Ik heb genoeg van die politieke stemmingmakerij, maar aan andere kant: laten we niet vergeten dat buiten Oostenrijk vrijwel niemand die Weense krantjes leest. De persstemmen in Londen, Parijs en New York zijn voor de Festspiele veel belangrijker.'

Even daarvoor had de oude Karl Löbl, de door vele wateren gewassen Weense criticus, in hetzelfde programma nog de vloer aangeveegd met Peter Sellars' regie van Ligeti's Le Grand Macabre. Löbl werd live gefilmd in het gangpad van het Grosse Festspielhaus, terwijl om hem heen het applaus voor de zojuist beëindigde opvoering luider en luider aanzwol.

De gramstorig in de camera blikkende criticus negeerde het gejuich en zei het unerhört te vinden dat de regisseur zich niets had aangetrokken van het oorspronkelijke libretto van dit muziektheater. In Sellars' regie speelt zich dat niet meer af in de wereld van Bosch en Breughel, maar in een postnucleaire woestenij. Löbls eindoordeel: 'Net als Mozart is Ligeti door zijn regisseur verraden.'

Zondagochtend 11 uur. Een feestelijk moment breekt aan in de Festspiele: de eerste bijdrage van de Wiener Philharmoniker aan het programma. Zonder de Wiener geen Festspiele, heet het, maar de afgelopen jaren liepen de meningsverschillen tussen beide partijen zo hoog op, dat de samenwerking meer dan eens voorgoed dreigde te stranden. De geschillen lijken bijgelegd, onder meer dankzij de invoering van een wekelijks open overleg, dat moet voorkomen dat Wenen en Salzburg alleen met elkaar praten 'als er branden geblust moeten worden'.

Het publiek in het Festspielhaus begroet het orkest met een demonstratief applaus: welkom, welkom, goed dat jullie er weer zijn. Seiji Ozawa dirigeert de Weners in Les nuits d'été van Berlioz, met de sopraan Susan Graham, en in Schumanns Vierde symfonie. Vooral in de verfijnd geschakeerde Berlioz laat het orkest horen wat klankcultuur betekent. 'Endlich kamen Musiker', staat de volgende dag boven de diep-tevreden recensie van Franz Edler.

Tot eind agustus zullen de Wiener Philharmoniker nog ruim dertig keer in de Festspiele optreden, in een twintigtal opera-avonden (Zauberflöte, Boris Godoenov, Wozzeck), een Schubert-serie (Muti, Gardiner, Norrington) en Mahlers Negende symfonie onder Bernard Haitink.

'De Wiener Philharmoniker blijven onverminderd het hart van de Festspiele', benadrukt zaterdagmiddag de festivalvoorzitter Helga Rabl-Stadler, een bekende naam in de stad, al was het maar omdat ze eigenaar is van twee op de betere merken (Versace, Armani) afgestemde modehuizen, waarvan de etalages zijn opgesierd met foto's van operadecors.

Rabl-Stadler is gastvrouwe van de Vrienden van de Salzburger Festspiele, die elkaar treffen in een gouden zaaltje aan de Sigmund-Haffnergasse. De criticus Karl Löbl is gevraagd haar deze middag een aantal stekelige vragen voor te leggen. Löbl reageert meteen op haar uitspraak over de Wiener Philharmoniker: 'Ik ben blij dat te horen, maar het is wel een beetje een gekrompen hart. Ze doen maar drie van de negen opera's' Zo'n tachtig, merendeels middelbare Vrienden zetten een instemmend applausje in.

Löbl, een misantropisch ogende intellectueel in een grijs slobberpak, heeft meer klachten over het festival, ('nee, laat u mij uitpraten'), maar hij wordt onderbroken door een verongelijkte vraag uit de zaal: 'Waarom hebben de Weense critici het voortdurend op onze intendant gemunt? Zoek uw slachtoffers eens in uw eigen stad' Löbl betoont zich deemoedig: 'Weense journalisten hebben allemaal een gestoorde relatie met Salzburg. Ze willen een scalp veroveren. Ik heb me daar in mijn jonge jaren ook aan bezondigd.'

Na die schuldbekentenis verplaatst de discussie zich opvallend snel naar de 'verramsjing' van de cultuur, die meer onvrede blijkt los te maken dan de al dan niet deugende Mortier. Löbl: 'Ik doel nu op het aanzien van de hele stad, de verloedering door het massa-toerisme.'

Dat blijkt het sein voor een litanie van klachten uit de zaal, die duidelijk maakt dat Salzburg in de zomer weliswaar een cultureel en toeristisch wereldcentrum is, maar dat de bewoners niets moeten hebben van de opschik die deze status met zich brengt. Waarom sluit het ene na het andere familiehotel? Zijn die soms niet veel gezelliger dan al die internationale hotelketens die nu vestigingen openen?

En nu we het toch over de buitenlanders hebben, kunnen die door het Mozarthuis krioelende toeristen zich niet fatsoenlijker kleden? Rabl-Stadler erkent dat ze al die in sportbroekjes geperste buiken óók geen gezicht vindt. 'Ik vraag u niet wat u ervan vindt, ik wil weten wat u er tegen doet', riposteert Löbl. 'We kunnen helaas geen smaak dicteren', vindt Rabl-Stadler, 'kijk maar naar het Mozartland.'

Het omineuze woord is gevallen: Mozartland is een pas geopende super-souvenirwinkel tegenover Mozarts geboortehuis, dat als logo een Wolfgang-karikatuurtje à la Disney voert. De winkel past in een winkelketen-strategie, die streeft naar de opmars van Mozartland in Japan en de Verenigde Staten. Je kunt er petjes kopen met 'Think Mozart' erop, golfballen, serviesgoed en, in de afdeling Baby-Mozart, cd's met Eine Kleine Schlafmusik.

Een Vriendin van de Festspiele wil tot slot graag wat kwijt: 'Na alle kritiek op de Präsidentin moet ik iets positiefs opmerken. Mijn man en ik staan vaak bij de bushalte voor haar modewinkel, en ik moet zeggen dat de etalage om door een ringetje te halen is.' De festivalvoorzitter stráált.

Salzburger Festspiele tot en met 31 augustus. Informatie over kaartverkoop: 00-43-662-846.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden