'Eindstation voor historisch onrecht'

Veertig Goudstikkerwerken zijn te zien in New York en gaan op tournee in de VS. ‘Dit was onze droom.’..

NEW YORK Charlène von Saher, een 32-jarige erfgename van de Nederlandse kunsthandelaar Jacques Goudstikker, wenst in herinnering te brengen waar het om gaat vandaag. ‘Wij hebben de nalatenschap van mijn grootvader in ere hersteld’, zegt ze op felle toon. ‘Dit gaat om mijn familie en onze geschiedenis. Een enorm historisch onrecht is hersteld. Dat vergeet iedereen.’

Het Joods Museum in New York heeft de media dinsdag uitgenodigd om een selectie uit de collectie van Goudstikker te bekijken. De tentoonstelling is mogelijk doordat Marei von Saher – de schoondochter van Goudstikker en de moeder van Charlène – in 2006 gelijk kreeg van de Restitutiecommissie in Den Haag. De kunstwerken die de nazi’s roofden, behoren toe aan de familie, zo werd besloten. De familie kreeg 202 opgespoorde schilderijen terug, waarvan er nu veertig in New York hangen.

Het moet een feestelijke bijeenkomst worden: het begin van een Amerikaanse ‘Goudstikker-tournee’. Maar vragenstellers confronteren Marei en Charlène von Saher, en hun advocaat Lawrence Kaye, met de kritiek die vooral klinkt uit Europa.

Het zou te zeer om geld gaan. Die hele ‘restitutie-industrie’ heeft haar limiet bereikt, schreef de Britse kunstgoeroe Norman Rosen-thal in 2007: ‘Kleinkinderen of verre familie van mensen wier kunst of bezit door de nazi’s is afgenomen, hebben geen onvervreemdbaar eigendomsrecht aan het begin van de 21ste eeuw.’

Rosenthals naam valt, en op een gegeven moment is het Charlène te veel. ‘Ik word er misselijk van. Zo wordt het werk gebagatelliseerd dat wij deden voor onze grootvader.’ Haar moeder: ‘Mensen denken in dollartekens. Maar voor ons was dit altijd het eindstation.’ Ze wijst naar de kunst van Jan van Goyen en Jacob van Ruysdael aan de wand. ‘Dit was onze droom.’

De expositie heet Reclaimed: Paintings from the Collection of Jacques Goudstikker. Behalve schilderijen en catalogi is er een digitale weergave van het beroemde ‘zwarte boekje’ van Goudstikker. De kunsthandelaar hield zijn bezit hierin nauwkeurig bij. Toen Marei von Saher haar claim indiende, was het een belangrijk bewijsstuk. In New York kan de bezoeker er digitaal in bladeren. Een klik op een titel brengt het schilderij in beeld.

Met de naam Reclaimed (teruggevorderd) wil het museum de aandacht vestigen op ‘dit verhaal van onrecht’, zegt directeur Joan Rosenbaum. Dinsdag vertellen zij en anderen hoe bijzonder en emotioneel het is om deze werken aan de muur te zien. De nazi en tevens kunstliefhebber Herman Göring koos de schilderijen van Goudstikker welbewust uit in 1940, nadat de galeriehouder was verongelukt tijdens zijn vlucht uit Nederland. Nu hangen ze in joods New York. Een oudere bezoeker spreekt van ‘de hand van Hitler die we door de tijd en ruimte heen kunnen voelen’.

Goudstikkers weduwe Dési had in 1952 met tegenzin ingestemd met een schikking waarin zij afstand deed van de kunstwerken die in Görings handen waren gekomen. De beslissing om die schikking terzijde te schuiven, was drie jaar geleden meer een moreel dan een juridisch besluit.

New York heeft twee miljoen joodse inwoners. Het morele element is dan ook sterk aanwezig in het Joods Museum. ‘Het in beslag nemen van kunst was een integraal onderdeel van het beleid om de Joden te vernietigen’, zegt de jurist Kaye. Hij noemt de tentoonstelling ‘een eerbetoon aan doorzettingsvermogen’.

De schilderijen zijn tot 2 augustus in New York te zien, waarna de expositie naar San Antonio, Palm Beach en San Francisco zal reizen. Voor een expositie in Nederland zijn geen plannen, aldus Marei von Saher. ‘Dat is niet gevraagd.’

Op het debat over restitutie wil zij niet ingaan. ‘De wereld moet het verleden loslaten en in het heden leven’, vond de Brit Norman Rosenthal. Maar Marei von Saher zegt: ‘Ik voel me heel goed en comfortabel over alles. En de Nederlandse overheid kan zich ook goed voelen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden