Vier vragen over tv-mediums

Einde van een tijdperk: de laatste uitzending van astrotelevisie

Zowel Talpa als RTL stoppen met programma’s waarin mediums de toekomst voorspellen. Vier vragen over astrotelevisie. 

De glazen bol van Dit is mijn toekomst.

Kom ik dit jaar mijn droomman tegen? Krijg ik kinderen? Vanaf vrijdag kun je die vragen niet meer voorleggen aan mediums op televisie in Nederland: dan is de laatste uitzending van Dit is mijn toekomst op RTL 5. Ruim een week geleden stopte Talpa al met AstroTV.

Waarom waren astrologische programma’s sinds 2006 op tv te zien?

Ze waren de ideale vulling van uren waarop weinig tv wordt gekeken en reclamefilmpjes dus weinig zouden opleveren. Niet dat astrotelevisie veel publiek trekt – hooguit enkele duizenden kijkers – maar: de makers betalen voor zendtijd.

Dat gebeurde op grote schaal. Om een indruk te geven: op een willekeurig gekozen dinsdag in augustus 2019 was bij RTL zeven uur Dit is mijn toekomst te zien en bij Talpa vijftien uur AstroTv, vooral ’s nachts. Dat is 22 uur glazenboltelevisie in een etmaal. Een deel van die zendtijd gaat naar thuiswinkelprogramma’s.

Spirituele hulpshows worden uitgebaat door telecombedrijven. Hun teller tikt door, ook buiten de uitzendingen: veel bellers houden hun hulpvraag liever privé en vragen buiten het tv-programma om advies.

Hoeveel mensen dit soort hulp vragen, is onbekend. Volgens tv-programma Radar ging het in 2008 om zo’n 2 miljoen telefoontjes per maand, maar het is moeilijk te controleren of dat klopt. Zo’n gesprek kost nu 90 of 100 cent per minuut.

De glazen bol van Astro TV.

Wat is de reden dat RTL en Talpa er nu mee stoppen?

Volgens Talpa valt het einde van AstroTV samen met ‘de aanscherping van het profiel’ van Net 5, dat zich nadrukkelijk richt op vrouwen. Ook al zijn de meeste bellers van AstroTV vrouw, toch zou het programma niet goed passen in ‘een vrouwelijk profiel’. RTL vindt dat Dit is mijn toekomst anno 2020 niet meer bij de zenders past. 

‘Het is speculeren, maar ik denk dat mogelijke imagoschade meespeelt’, zegt tv-kenner Bert van der Veer. ‘Zulke tv-programma’s zijn een mindfuck, een vangnet voor zielige mensen die hulp zoeken bij een paragnost. Kennelijk levert het voor zenders niet meer zoveel op dat het opweegt tegen het slechte gevoel dat kijkers als ik ervan krijgen.’

Bellen met AstroTV kan overigens nog steeds, na vandaag. Wat op televisie te zien is, is maar een fractie van de dienstverlening.

Is het goed nieuws dat het van tv verdwijnt?

‘Ik vind het goed nieuws, want zulke programma’s plaatsen astrologie in een slecht daglicht’, zegt Truus van Leeuwen. Ze is astroloog en secretaris van de Nederlandse Vereniging tot Wetenschappelijk Onderzoek naar de Astrologie. ‘Ik verbaas me er al jaren over dat het niet verboden is. Er zijn heel goede mediums in Nederland, maar die komen nooit op tv. Zij nemen wat daar gebeurt niet serieus.’

Hulpprogramma’s zijn omstreden. In 2008, twee jaar na het begin van dit soort televisie, ging een medewerker van Radar bij AstroTV aan de slag als medium. Hoewel zij geen ervaring had met spiritualiteit of astrologie, kwam ze door de screening. Uit onderzoek van het tv-programma bleek dat tv-mediums soms worden gestimuleerd om adviezen te verzinnen en bellers lang aan de telefoon te houden.

Het leidde tot ophef en maatregelen, maar zes jaar later was het weer raak. Toen deed Rambam-verslaggever Lars Gierveld zich met succes voor als de helderziende Aaron Rampal (een anagram van paranormaal). Hij beweerde ‘de ziel van de stem’ te kunnen lezen via ‘soundmapping’ en werd na twee sollicitatiegesprekken officieel erkend als AstroTV-medium.

In 2018 raakte Dit is mijn toekomst in opspraak omdat een medium mensen in financiële nood aanspoorde in te bellen voor een sessie met paragnosten, tegen betaling. ‘Voor iedereen komt er zo meteen financieel voorspoed’, beloofde ze op RTL 4. Ze vroeg mensen zonder geldproblemen ditmaal niet te bellen, om telefoonlijnen vrij te houden ‘voor mensen die het keihard nodig hebben’.

Het leidde tot Kamervragen. ‘Dit heeft alle schijn van misleiding’, zei Joost Sneller (D66) tegen omroep WNL. Volgens hem worden doelbewust gouden bergen beloofd aan kwetsbare mensen.

Is dit misleiding of oplichting?

Critici vinden van wel, maar dat is juridisch moeilijk te bewijzen. Hoe zou je moeten aantonen dat mediums die advies geven zelf niet geloven dat ze helderziend zijn? Ze zeggen naar eer en geweten hun werk te doen. 

Bellers vragen uit vrije wil hulp aan spirituele adviseurs. In interviews beklemtonen de eigenaars dat het belangrijk is dat er zo’n laagdrempelige voorziening is. Bij een psycholoog kun je niet zomaar terecht, dit soort hulplijnen is 24 uur per dag bereikbaar. Bellers zouden in principe positief nieuws te horen krijgen, zodat ze met een goed gevoel ophangen.

‘Zulke programma’s bieden valse hoop’, zegt Truus van Leeuwen van de NVWOA. ‘Dat is niet zo onschuldig als het lijkt. Tv-mediums gaan over ethische grenzen. Ik herinner me een huilende oude vrouw die belde omdat ze zich zorgen maakte over haar man, die in het ziekenhuis lag. De tv-astroloog keek naar een kaart, dacht even na en en zei dat het goed zou komen. Zoiets kun je niet zeker weten, na een kort gesprek zonder voorkennis. Wat mij betreft is dat misleiding. Stel dat die vrouw daarna dacht: ik sla even een ziekenhuisbezoek over, want het komt goed. En dan gaat haar man dood. Het is te gek voor woorden dat dit mag in Nederland.’ 

In België is AstroTV sinds 2012 verboden, omdat het zich richt op ‘de zwaksten in de samenleving’. In Nederland beoordeelt de onafhankelijke toezichthouder Autoriteit Consument en Markt of hulpprogramma’s misleidend zijn, schreef minister van Financiën Wopke Hoekstra eind 2018 aan de Tweede Kamer. De ACM ontvangt weinig signalen van consumenten die zich misleid voelen door dit soort programma’s. Er is nooit aanleiding gezien om in te grijpen.

Het Commissariaat van de Media houdt toezicht op de naleving van de Mediawet. Daarin staan geen regels over dit soort dienstverlening en hulpprogramma’s. Media moeten zich wel houden aan hun eigen gedragsregels. Mede daarom sprak RTL in 2018 expliciet af dat tv-mediums voortaan alleen nog advies mochten geven op het gebied van liefde, werk en relaties en niet over financiële zaken. Medische adviezen waren al langer taboe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden