Interview

'Eigenlijk maak ik allemaal hele slechte foto's'

De foto's lijken oud en banaal, maar zijn gewoon gemaakt in 2014. Met een heel vies sepiafilter, dat wel. Waarom maakt Paul Kooiker zulke afdrukken?

Beeld Paul Kooiker

Toen Paul Kooiker in 1986 afstudeerde aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag, maakten de meeste fotografen in Nederland haarscherp werk. Op de opleiding Fotografie joegen docenten de perfecte foto na: onbewogen en compositorisch volmaakt. Wat ze moesten met die jongen die vooral wazige en gebrekkige foto's wilde maken: geen idee. Voor zijn eindexamen had Kooiker een houten hokje getimmerd, er een model en een polaroidcamera in gestopt en gezegd dat het meisje binnen alles zelf mocht bepalen. Haar foto's prikte hij onder zijn naam aan de muur. Alle categorieën die de regelvaste docenten bij de beoordeling tot hun beschikking hadden, compositie, verzorging, helderheid, vielen weg. Ze gaven hem een 9. Sindsdien noemt Paul Kooiker (1964) zich geen fotograaf, maar beeldend kunstenaar.


'Wat een belachelijke overtuiging hè, op die leeftijd', zegt Kooiker nu, bijna dertig jaar later. Hij zit aan tafel in zijn atelier in Amsterdam-Zuid, een diepe pijpenla gevuld met boeken, tijdschriften en de afdrukken van zijn nieuwste serie Nude Animal Cigar, vanaf morgen te zien in het Fotomuseum Den Haag. Hij zegt het half mompelend, enigszins verontschuldigend en een tikje uitdagend. 'Dat ik dat heb aangedurfd.'


Jeugdige overmoed ten spijt, hij is nog altijd beeldend kunstenaar. Kooiker bouwde een oeuvre op dat zijn vertrekpunt vindt in de fotografie, maar niet per se eindigt in dat genre. Bij velen staat hij, cru gezegd, bekend als de 'blote-vrouwen-fotograaf', omdat hij door de jaren heen relatief veel blote vrouwen, vaak met een bepaalde omvang, fotografeerde. Ze liggen in de gekste standjes op tafelbladen (Crush, 2009) of rennen weg door bosschages alsof ze achterna gezeten worden (Hunting and Fishing, 1999). De Volkskrant omschreef hem eerder als iemand met een 'kelderachtige, afgesloten ruimte zonder ramen', waar hij vrouwen aan 'zijn strikte regels en aanwijzingen onderwerpt'.

Beeldclichés

Hij maakte treurige zwart-witfoto's van zwanen in een druilerig Zürich en toverde die met behulp van photoshopkleuren om tot ansichtkaartachtige taferelen. Hij toonde polaroids van zijn persoonlijke leven, met als uitgangspunt een aantal zelfportretten waarop hij stijfjes naast zijn opgebaarde vader staat. Een thematische lijn valt niet direct te ontdekken, maar één ding hebben zijn series gemeen: ze gaan over beeldclichés.


Het is werk dat de kijker denkt te herkennen, uit oude boeken of misschien wel uit het eigen familiealbum. Dat komt door de klungeligheid van de foto's, die er net niet te dik bovenop ligt en vaak vertrouwd voelt, zo van: o ja, zo fotografeerde oom Henk ook altijd. Het komt ook doordat Kooiker altijd aan zijn materiaal sleutelt.


'Dat hele fotograferen is voor mij niet zo interessant', zegt Kooiker. 'Ik ben niet op zoek naar het beslissende moment, ik kijk vaak niet eens door mijn camera. Ik schiet gewoon. Dat losse, dat directe - dat is een fantastisch gevoel.'

Beeld © Paul Kooiker: Nude, 2014

Eenmaal achter de computer, begint het echte werk. Dan gaat het erom dat hij die knullige foto's naar zijn hand zet. Hij abstraheert ze en buigt de realiteit zo om dat ze bijna over het randje van de geloofwaardigheid kiepert, maar nog net als werkelijkheid herkenbaar is. De onscherpe, wegrennende vrouwen uit Hunting and Fishing bijvoorbeeld, genomen terwijl hij achter de vrouwen aan rende (dus toch) en op goed geluk 'schoot', ontstond als een reflectie op de Duitse naaktcultuur uit de jaren twintig van de vorige eeuw en werd door Kooiker 'richting jaren twintig-shampooreclames' geduwd, door de verzadiging van de kleuren onnatuurlijk op te voeren.


'Ik zoek altijd de grens op tussen geloofwaardigheid en kunstmatigheid. Als je meteen ziet dat het niet echt is, vind ik het oninteressant. Ik moet zo ver gaan, dat mensen toch kunnen geloven in het beeld. Zoals bij die zwanen: het licht en de kleuren zijn totaal artificieel en toch denken mensen dat ik die beesten zo heb aangetroffen. Dan ben ik geslaagd in mijn opzet.'

Beeld © Paul Kooiker: uit de serie Nude Animal Cigar, 2014

Slechte foto's

Tot het uiterste ging hij in de serie Sunday (2011), waarin hij opnieuw een anonieme dikke dame op een tafelblad liet plaatsnemen, nu tegen de achtergrond van een sukkelig opgehangen deken en een bloemenstruik. Kooiker maakte alles wat groen was felroze en de huid van de vrouw wit als porselein. Haar omvangrijke, glooiende lijf lijkt op een bubbelend buitenaards landschap. Slechts haar zwarte lakpumps en de ring aan haar vinger houden de kijker bij de les.


'Eigenlijk maak ik allemaal hele slechte foto's', zegt Kooiker. 'In mijn atelier is dan alles mogelijk, want ja, ze zijn tóch mislukt.'

Nude Animal Cigar past in dat oeuvre. Het project, dat tijdens dit gesprek in de afrondende fase is en nog niet verbonden aan woorden, waardoor de kunstenaar ze af en toe moet zoeken, is een verzameling van tweehonderd foto's, simpelweg onder te verdelen in drie onderwerpen. Naakte vrouwen, dieren en sigaren. Allemaal gefotografeerd op z'n Paul Kooikers: uit de losse pols en zonder al te veel bekommering om technische perfectie.


Naakte vrouwen en dieren? Slecht idee. Naakte vrouwen en sigaren? Héél slecht idee. Amateuristisch, dat wel, maar ook 'te plat voor woorden'. Waarom hij op de combinatie van die drie uitkwam, kan hij niet verklaren. Wíl hij ook eigenlijk niet verklaren. Het ging hem om de samenvoeging van werk uit zijn archief (vrouwelijke naakten) en persoonlijke foto's, genomen tijdens uitjes met zijn dochter (dieren in de dierentuin of op de kinderboerderij) en tijdens het werken in de studio ('die stomme sigaar die ik elke dag weer fotografeer').


'Die combinatie legde ik op de grond en toen gebeurde er iets.' Iets wat in de buurt komt van wat de surrealist André Breton bedoelde toen hij het had over 'de ontmoeting van een naaimachine en een paraplu op een operatietafel', oftewel het samengaan van onlogische zaken die tezamen een door speelsheid en humor ingegeven nieuwe logica vormen. Krankzinnig, maar desalniettemin: vanzelfsprekend.

Beeld © Paul Kooiker: uit de serie Nude Animal Cigar, 2014

Haat-liefdeverhouding

Over alle foto's goot Kooiker vervolgens een filter. 'Het vreselijkste filter in de fotografie': sepia. Dat is die bruinige toon die oude foto's kunnen hebben en waarmee fotoliefhebbers vaak een haat-liefdeverhouding hebben. Het sepiatoningproces werd in de beginjaren van de fotografie gebruikt om afdrukken beter te behouden. De reden dat zoveel oude afdrukken zijn bewaard gebleven, is dus grotendeels te danken aan dit proces.


Tegelijkertijd kreeg sepia, nadat het in de jaren dertig langzaam was verdwenen, in de jaren zeventig en tachtig een nare bijsmaak. De kleur werd het handelsmerk van vooral amateurfotografen (Kooiker: 'vaders op zolderkamers') die hun foto's van ontluikende bloemen en eenzame vuurtorens een kunstzinnig zweem wilden geven en een toefje nostalgie. 'Misselijkmakend', aldus Kooiker. 'Sepia is een saus om middelmatige foto's wat gezelliger te maken.'


Niettemin een saus die Paul Kooiker weleens wilde opdienen. Hij weet hoe het is om als die huisvader op de zolderkamer te zijn, klungelend met foto's van regendruppels op bladeren in de achtertuin en van zijn vrouw in slecht passende lingerie in de keuken. Hij jaagt het immers al jaren na: het punt waarop je zou kunnen denken dat wat hij maakt, is ontsproten aan het brein van een 'maar wat aanklooiende' hobbyist of zelfs een outsider-kunstenaar, naïef, los van regels en altijd weer bij nul beginnend. Het verschil is dat Kooiker weliswaar graag gebruikmaakt van die amateuristische taal, maar inhoudelijk verder gaat. Nude Animal Cigar is het gevolg van een jaar lang puzzelen met combinaties en het weggooien van drie eerdere versies van het werk.

Beeld © Paul Kooiker: uit de serie Nude Animal Cigar, 2014

Jarenvijftigdierenencyclopedie

In dat gruwelijke sepia vond hij gek genoeg een bondgenoot. Het filter kitte de drie onderwerpen aan elkaar. 'Zonder die sepia was dit echt heel stom geweest. Waren de foto's te realistisch gebleven. Zo'n ezel in zwart-wit is leuk, maar met die sepia eroverheen denk je meteen aan een foto die je ooit zag in een jarenvijftigdierenencyclopedie van het Waterlooplein. Dat wilde ik bereiken, dat mensen denken: waar heeft hij die plaatjes vandaan gehaald? Alsof ik ze niet zelf heb gemaakt. Op dat moment wordt zo'n project minder persoonlijk. Dan krijgt het een rijkdom die niet alleen maar op mij terugslaat, maar ook op andere dingen.'

Dat sepia ook in de kleuren misselijkgroen en kotsroze komt, was een aangename verrassing. Hij experimenteerde er lustig op los, met als even onvermijdelijk als hilarisch gevolg dat hij zielsveel van dat 'verschrikkelijke filter' is gaan houden. 'Ik geloof dat ik nu zelfs in sepia droom.' Maar let wel: dit project is nu klaar. Nooit meer sepia. Nude Animal Cigar gaat nu de wereld in en Paul Kooiker begint weer bij nul.

Paul Kooiker: Nude Animal Cigar. T/m 18/1 in Fotomuseum Den Haag. Publicatie verschijnt begin 2015.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden