Eigengereide zintuigen van een jonge Rembrandt

Kon de 18-jarige Rembrandt al een beetje schilderen? Meer dan dat. In de reeks De vijf zintuigen is de kiem van zijn latere werken al gelegd.

De drie zangers (het gehoor).

De patiënt lijdt pijn - echte, onbarmhartige, pre-verdoving pijn. Opeengeklemde tanden, gebalde vuist: nee, die heeft het niet makkelijk. Wat voor kwelling er precies plaatsheeft op Rembrandts kleine paneel De operatie (het gevoel) is niet duidelijk. Een hechting? Een kei-snijding? Maar de reactie erop is dermate overtuigend geschilderd dat je als kijker ook op je tanden begint te bijten, ook even je vuist balt.

Op dit moment is het paneeltje te zien op een mini-tentoonstelling in het Rembrandthuis in Amsterdam over de reeks waarvan het ooit deel uitmaakte: de vijf zintuigen.


Het is een onvolledige reeks. Tot voor kort kenden we slechts drie delen: De Brillenverkoper (het zicht), De drie zangers (het gehoor) en De operatie (het gevoel). Een vierde paneel, De flauwgevallen patiënt (de reuk), werd vorig jaar door een Franse kunsthandelaar ontdekt op een veiling in New Jersey en belandde uiteindelijk in de collectie van de Amerikaanse verzamelaar Thomas Kaplan. Die toonde het afgelopen voorjaar op de antiekbeurs TEFAF in Maastricht. Het vijfde werk, de smaak, blijft spoorloos. De reeks was eerder te zien in het J. Paul Getty Museum in Los Angeles en het Ashmolean Museum, Oxford. Na Amsterdam zullen de schilderijen doorreizen naar het Louvre in Parijs.

De operatie (het gevoel).

Leidse periode

Intrigerend aan de panelen is hun status als jeugdwerk. Zij betreffen de vroegst bewaard gebleven werken van de Amsterdamse meester. Ze dateren uit Rembrandts Leidse periode, die plaatshad tussen zijn leertijden in Amsterdam bij Swanenburg en Lastman. Rembrandt deelde toen een atelier met Jan lievens en sloeg aan het uitproberen - erkend eigenwijs.


Van die laatste karaktertrek getuigt bijvoorbeeld de keuze om de vijf zintuigen niet, zoals gebruikelijk was, door mooie vrouwen te verbeelden, maar door grove, rimpelige, seksloze tronies; het type figuren die Rembrandts handelsmerk werden; figuren die hij gebruikte om te oefenen op de interactie tussen personages, de effecten van het (kaars)licht, alsook de plooival van kleding of de welvingen van een tulband. Een jaar of 18 was de schilder indertijd. Kon hij het al een beetje?

De brillenverkoper (het zicht).

Rembrandts eerste schilderijen: de vier zintuigen

Museum Het Rembrandthuis, t/m 12 februari 2017

Hij kon het meer dan een beetje. De paneeltjes zijn behoorlijk goed. Oké, die oudjes met de brillenverkoper zitten wat krap in hun lijst en de oorschelp van de toekijkende man op De flauwgevallen patiënt lijkt meer op de miniatuurversie van de hoorn van een ouderwetse telefoon (zijn oorbel is het snoertje) dan op een daadwerkelijk gehoororgaan, maar wat zou het? Er staat veel moois tegenover. Het montere kwastwerk op de brillenkast van de verkoper bijvoorbeeld, een gloedvol, tamelijk eigenzinnig kleurgebruik met veel gradaties lila, geel, oranje en rood.

Het beste aan de schilderijtjes zijn de figuren, hun houdingen en gezichtsuitdrukkingen. Hun gebaren zijn uit het leven gegrepen. De frons op het voorhoofd van een ingespannen opererende kwakzalver, de wiegende hand van de man die voorgaat in het gezang - ze ogen op een onnadrukkelijk manier waarachtig. Ze geven een indruk van wat er in een personage omgaat. De kiem voor Rembrandts latere psychologische schilderijen is hier al gelegd.

De flauwgevallen patiënt (de reuk).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.