Beschouwend

Eerlijker, echter, harder en viezer dan voorheen

Perverse, onflatteuze, realistische seksscènes, je ziet ze veelvuldig opduiken in serieuze series als Girls, House of Cards en Homeland. Waar komt deze opmars vandaan?

Adam en Hannah in een weinig verhullende, ongepolijste seksscène in Girls. Beeld HBO

Het was half mei een bekentenis waar Nederland blij van werd: Lena Dunham, schrijver en hoofdrolspeler van de serie Girls, postte een foto van een scène uit de film Turks Fruit op Instagram. Te zien was hoe Olga (Monique van de Ven) zich poedelnaakt, de armen vrolijk gespreid, laat vallen op Eric (Rutger Hauer).

'Ik realiseerde me opeens', schreef ze, 'dat elke seksscène waarbij ik ooit betrokken ben geweest waarschijnlijk geïnspireerd is op Paul Verhoevens Turks Fruit.'

De post circuleerde hevig op sociale media, bloggers tikten stellige stukjes over Verhoevens invloed op Dunham en in De Wereld Draait Door werd Verhoeven live geconfronteerd met het compliment.

Natuurlijk waren we trots dat Dunham uit Hollands erfgoed put; ze is eigenhandig verantwoordelijk voor een flink aantal seksscènes die het tv-landschap voorgoed veranderden. We zagen de bijna bejaarde vader van hoofdpersoon Hannah haar moeder van achteren nemen in de douche, uitglijden en knock-out gaan. En we zagen vriendin Marnie in het laatste seizoen Girls gebogen over het aanrecht, terwijl haar vriend Desi op zijn knieën achter haar zit, zijn gezicht verscholen tussen haar billen.

Of de openingsscène van de tweede aflevering van seizoen één, van een hele andere orde, maar net zo ongegeneerd: Hannahs scharrel Adam neukt haar hard en mechanisch terwijl hij haar een fantasie vertelt over hoe hij haar heeft gevonden op straat. Hannah speelt - om hem te behagen - het toneelstukje mee. Dan zegt Adam: 'Ik ga je terug naar je ouders sturen, onder het zaad.' Hij trekt zijn condoom af en voegt de daad bij het woord. 'Dat was heel goed', zegt Hannah. 'Ik kwam bijna.'

Beeld Instagram

'A dirty honest TV wonderland'

Het zijn dit soort perverse, onflatteuze, maar realistische scènes die steeds gangbaarder worden in serieuze series. 'We are living in a dirty honest TV wonderland', twitterde Emily Nussbaum, tv-critica van The New Yorker, onlangs verheugd over de serie Trans­parent, waarin transgenders, hetero's en homo's figureren.

Niet langer zien we twee schaduwen in het donker die elkaar intens aan­staren en tedere bewegingen maken. Seks in series is eerlijker, echter, harder, viezer en explicieter dan voorheen. Voor sommigen misschien geiler, maar zeker niet romantischer in de klassieke, gepolijste zin. Tegelijkertijd wordt tv-seks meer divers en gelijkwaardig. Dit geldt niet alleen voor Girls en Transparent, maar ook voor House of Cards, Game of Thrones, Homeland, The Americans en veel ander nieuw ­tv-drama.

Wat is er aan de hand? En: wat leren we, kijkend naar deze series, over hedendaagse seks? Pas op: als je niet wilt weten wie het met wie doet (en hoe) in je favoriete serie, kan dit stuk spoilers bevatten.

Toegegeven, bloot op tv is niets nieuws. De afgelopen vijftien jaar werden we veelvuldig geconfronteerd met weinig verhullende seks in series als Sex and the City, Entourage, Californication en True Blood. Sterker, tussen 1998 en 2005 verdubbelde het aantal seksscènes in series, bleek uit onderzoek van Kaiser Family Foundation. Bijna driekwart van alle tv-series bevat 'seksuele inhoud', al dan niet suggestief.

Toch lijkt er de laatste paar jaar een kentering plaats te vinden: seks is steeds meer een psychologisch spelletje voor scenaristen. Seks draait vaak om macht en dominantie en illustreert zo de verhoudingen tussen personages. Zie hoe first lady Claire Underwood in House of Cards haar man Frank (president Underwood) bespringt als hij op zijn zwakst is. Zie hoe CIA-spion Carrie en vermeende terrorist Brody in Homeland de kleren van elkaars lijf scheuren, terwijl ze zich afvragen of de een de ander bespeelt.

Liever knuffelen dan neuken

In de literatuur is er juist een tegenovergestelde tendens te bespeuren. In het spraakmakende essay 'The naked and conflicted' stelt publiciste Katie ­Roiphe in The New York Times dat de hoofdpersonen van hedendaagse Amerikaanse auteurs als Dave Eggers, Jonathan Safran Foer en John Green liever knuffelen dan neuken. In hun boeken komt nauwelijks seks voor en als er al iets voorvalt, is het gênant of beheerst.

Seks is geen ongeremde daad van verzet meer, constateert Roiphe, zoals het dat wel voor een eerdere generatie (Roth, Mailer, Updike) was. De nieuwe lichting schrijvers is zo zelfbewust door hun progressieve opvoeding en postmoderne kunstopvatting dat hun personages nauwelijks hardhandig vrouwen durven aan te raken, zich niet kunnen overgeven aan seks, zich niet verliezen in geilheid, maar altijd vanuit een helikopter naar het moment en zichzelf kijken. Ze zijn, schrijft Roiphe, 'too cool for sex'.

Dat geldt ook voor Nederlandse schrijvers, meent Joost de Vries, schrijver en redacteur van De Groene, in zijn vorig jaar verschenen essayboek Vechtmemoires: alle seks is moeizaam en zelfbewust in het werk van de jonge literaire generatie. Een boek als Turks Fruit zouden ze niet durven schrijven, denkt hij. Of het zou worden geïnterpreteerd als een roman over seksverslaving. De Vries spreekt van 'de nieuwe preutsheid' en 'literaire sletvrees'.

De rol van porno

Dunham zegt juist schatplichtig te zijn aan die onverbloemde goesting uit Turks Fruit. Gerommel met een condoom, discussies over anale seks, rollenspellen - haar scènes zouden door Wolkers geschreven kunnen zijn. En met haar lijkt een nieuwe generatie scenaristen opgestaan die zich niet schamen voor seks, in al zijn gecompliceerde naaktheid. Dat levert weliswaar soms ongemakkelijke en zelfbewuste seks op, zoals Roiphe beweert over literatuur, maar zeker niet meer geknuffel dan geneuk.

En wat is de rol van porno hierin? We zijn gewend geraakt aan hardcore seks die in enorme hoeveelheden vrijelijk toegankelijk is op internet. We hoeven geen betaalkanalen meer te kijken om een opwindend schouwspel te zien. Waarom zou tv zich überhaupt wagen aan seks als het toch niet kan tippen aan het online-aanbod?

Scenaristen werden door de opkomst van porno juist bevrijd van het 'verplichte opwindende momentje', zei Beau Willimon, schrijver van House of Cards, onlangs in Time Magazine. 'Je kunt op tv toch niet uitzenden wat je allemaal op internet kunt vinden. Daarom kun je je concentreren op de seksuele psychologie van de personages, die seks hebben als echte mensen.'

Hank Moody in Californication. Beeld -

Dag zacht gekreun, hallo dirty talk

Kortom: dag smetteloos soft-­erotisch tafereel met zacht gekreun, welkom realistische seksscène met zweet, dirty talk en zowel mislukte als geslaagde geilheid. Weg met seks als voorspelbaar hoogtepuntje of tussendoortje, leve seks als essentieel onderdeel van de karakterontwikkeling. Geen klinisch gevrij, maar seks zoals we dat uit het echte leven kennen - soms vies, soms ruw, soms gênant en zowel lichamelijk als mentaal.

Ze dienen een doel, zei Lena Dunham in maart over de seksscènes in Girls. Ze reageerde op kritiek dat de seks erin zit als publiekstrekker, als ­effectbejag. 'We schrijven seksscènes die de personages en de plot voortstuwen. Dat is dus niet gratuit.'

De voor de hand liggende (en ietwat saaie) verklaring voor deze trend is deels technologisch van aard: omdat deze series grotendeels op streamingdiensten en betaalkanalen te zien zijn, worden ze niet beperkt door de strenge regels van toezichthouders en kabelmaatschappijen. Op Netflix en HBO gelden nu eenmaal andere regels, omdat je er niet nietsvermoedend langs kunt zappen.

Nu er steeds meer van dat soort platforms ontstaan, komt er ook een grotere diversiteit aan stemmen en schrijvers aan het woord. Amazon produceerde voor de eigen dienst Transparent, een serie over een vader van middelbare leeftijd die uit de kast komt als transgender. Caitlyn Jenner, de omgebouwde ex-stiefvader van Kim Kardashian, biechtte onlangs op geïnspireerd te zijn door de serie, die in januari twee Golden Globes won.

George en Dayanara in Orange is the new Black. Beeld Netflix

Female en male gaze

'Ik wilde vrouwen laten zien die zich verhouden tot hun lichaam en de ingewikkelde, rommelige werkelijkheid daarvan ervaren', zei schrijver Jill Soloway, die zelf meemaakte dat haar vader vrouw werd. In een van de eerste afleveringen van Transparent probeert de dolende dertiger Ali, wier vader de transgender is, een trio met twee mannen. De hele scène is geschoten vanuit haar blikveld. Soloway: 'Zodat het publiek haar niet ziet en haar niet kan ­objectiveren en veroordelen als vrouw.'

Dat strookt met de kleine feministisch-seksuele revolutie die zich op tv voltrekt. Tot voor kort waren seks­scènes vooral voor mannen opwindend, met overdreven veel schermtijd voor blote borsten, buiken en billen en nauwelijks een piemel in beeld.

Deze zogenoemde male gaze leidt ertoe dat vrouwen gereduceerd worden tot 'sexual scavengers', schreef Lili Loofbourow op salon.com over Game of Thrones. 'Wij vrouwen proberen een beetje opwinding te halen uit dingen die niet bedoeld zijn om ons te stimuleren.' Ze is gewend aan de ene vrouwelijke borst- en bilpartij na de andere, in de wetenschap dat die er niet voor haar zijn, dat haar waardering of plezier ervan puur platonisch is.

Maar deze male gaze maakt nu sluipenderwijs plaats voor een vrouwelijk perspectief. Vooral door meer serieuze rollen voor vrouwen en meer vrouwelijke regisseurs en schrijvers. Al is het nog zoeken naar de juiste vorm, zegt Soloway. 'Wat windt vrouwen op als ze naar een naakte man kijken? Is een man zonder erectie te kwetsbaar om te tonen? Kun je überhaupt een erectie ­laten zien of is dat porno?'

Zonder schuldgevoel

Veertig jaar geleden was de piemel van Rutger Hauer nog volop in beeld in Turks Fruit (hij bleef zelfs bebloed en al tussen zijn rits zitten), maar nu worstelen we ermee. In Game of Thrones, dat sinds het begin berucht is om geweld en vrouwelijk bloot en de combinatie daarvan, zijn de laatste twee seizoenen sporadisch mannelijke geslachtsdelen vol in beeld te zien (waarvan er één zelfs als wraakactie werd afgesneden).

Maar de female gaze gaat verder dan blote leuters kijken, het zit in allerlei dingetjes. Het is Desi die op zijn knieën zit, in plaats van Marnie. Het is een vrouw die zichzelf overgeeft aan seks in een toilet, zonder zich er schuldig over te voelen, zegt Soloway. Het zijn vrouwelijke personages die niet uitsluitend in de hokjes moeder, hoer, maagd of echtgenote vallen.

Een van de spraakmakendste scènes van vorig jaar zat in de eerste aflevering van seizoen twee van The Americans, de serie over een Russisch spionnenstel in de jaren tachtig in Amerika. Het is een gedwongen KGB-huwelijk, maar Elizabeth en Philip groeien toch naar elkaar toe. Hun 14-jarige dochter Paige begint iets van hun geheime activiteiten te vermoeden en sluipt op een avond de slaapkamer in. Daar ziet ze haar ouders verstrengeld in het standje dat door Time - vanwege de zeldzaamheid - werd omschreven als 'de eenhoorn van tv-seks': 69.

Geen van beiden mocht bovenop liggen, legde scenarist Joe Weisberg uit. Het moest een gelijkwaardige situatie zijn. Daarom lagen ze niet op elkaar maar naast elkaar, de billen van Philip richting de deuropening. 'Deze 69 was tegelijkertijd een daad van feminisme en realisme', schreef Time. En die daad staat niet op zichzelf.

Marnie en Desi in Girls. Beeld HBO


Maandverband

Hoe filmen ze al die expliciete naaktscènes in Girls? In het geval van de scène waar Desi zijn gezicht in het achterwerk van Marnie drukt, was er een stuk maandverband tussen haar billen geplakt. Normaal gesproken worden er zogenaamde nude patches gebruikt, een opgeplakt rubberen lapje. De patches werken alleen niet zo goed; omdat ze zweterig worden, gebruikte Lena Dunham na seizoen één van Girls geen patches meer, zei ze tegen Hollywood Reporter. 'Er is geen man op de set van Girls die níét ooit recht in mijn vagina heeft gekeken.'

Outlander

In een essay van bijna vierduizend woorden op Huffington Post vierde Maureen Ryan de huidige hausse op tv aan seks uit vrouwelijk oogpunt. ­'Series met vrouwen die zich niet verontschuldigen voor hun seksualiteit zijn opeens overal.' Als voorbeelden noemde ze Orange is the New Black en The Good Wife.

Maar de meest revolutionaire serie is volgens haar Outlander, een verhaal over een vrouw (Claire) die onvrijwillig door een mysterieuze tijdreissteen wordt getransporteerd naar Schotland in het jaar 1743. In aflevering zeven trouwt Claire met Jamie, die nog maagd is. Hun huwelijksnacht was een 'feast for scavengers', schreef Ryan, verwijzend naar de term van Loofbourow voor vrouwen die opgewonden willen worden van series. In totaal hebben de pas getrouwden drie keer seks die eerste nacht. Eerst volstrekt mislukt, dan tweemaal steeds beter.
'De sleutel tot het succes van de aflevering', schreef Ryan, 'was de nieuwsgierigheid voor beide kanten van de paringsdans.' Beide lichamen zijn even belangrijk voor de camera en de mannelijke en vrouwelijke psyche even relevant voor het verhaal. Het is dan ook geen toeval, volgens Ryan, dat de aflevering werd geschreven en geregisseerd door twee vrouwen.

Dus, daar zitten we dan, midden in ons vieze eerlijke tv-wonderland. Het uitzicht vanaf de bank is goed: we zien mensen van uiteenlopende geaard­heden, leeftijden en geslachten in alle denkbare standjes er tegenaan gaan. En dat legt niet eens een hoge druk op ons kijkers, want net als in de eigen slaapkamer gaat het soms godsgruwelijk mis. Het enige probleem: met al dat tv-kijken ligt het gevaar van meer knuffelen dan neuken wel op de loer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden