ProfielAnimatiefilmer Gerrit van Dijk

Eerbetoon aan de man die vocht tegen Disney, animatiefilmer Gerrit van Dijk

Boerenzoon Gerrit van Dijk (1938-2012) legde een lange weg af voor hij als animatiefilmer prijzen won op alle festivals. De documentaire Ik tel mijn tekeningen is een eerbetoon aan zijn strijdlust. 

Animatiefilmer en cartoonist Gerrit van Dijk in 1984. Beeld Hollandse Hoogte / Roy Tee

Eerlijk gezegd had Gerrit van Dijk ook wel iets van een praalhans. Altijd gekleed in het zwart, en met een dito hoed op zijn hoofd – was het een vilten borsalino fedora? Flamboyante verschijning, Gerrit. Viel niet te missen op al die filmfestivals, had ook overal ongevraagd een mening over. In zijn woonplaats Haarlem, vertelde hij dan, verdachten ze hem ervan dat hij overdag op een terras cappuccino zat te drinken, terwijl de rest van ons moest werken – een zonderlinge bohemien, zo werd hij gezien.

Vertekend beeld. Eigenlijk was hij altijd bezig. Schilderen op canvas. Cartoons maken voor het Haarlems Dagblad. De volgende ludieke actie opzetten om de lokale politiek eens flink wakker te schudden. Experimentele 8mm-filmpjes draaien. Uitstapjes naar het theater. En de kern van de zaak: zijn veelbekroonde animatiefilms. Voor een productie van 9 minuten kon hij zo achtduizend tekeningen met kleurpotlood en verf op papier zetten. Die scande hij en op de computer maakte hij er vervolgens bewegend beeld van.

De man met de hoed wordt op het Nederlands Film Festival geëerd met een documentaire: Gerrit van Dijk – ik tel mijn tekeningen. Gek eigenlijk, dat de film van Emma Westermann nu pas in première gaat. De kunstenaar in kwestie is immers al op 4 december 2012 overleden, een dag voor zijn 74ste verjaardag. Wel is het zo dat de documentaire onderdeel vormt van een groter geheel: een expositie bij het Haarlemse kunstencentrum 37PK (nog tot 27/9) en het fraai geïllustreerde vriendenboek Gerrit van Dijk – hommage aan een inspirerende dwarsligger (samenstelling Jacques Overtoom en Gonda Koster). Mooi dat de winnaar van twee Gouden Beren in Berlijn, twee Gouden Kalveren in Utrecht, plus een nominatie in Cannes nog zo veel aandacht krijgt. Terecht ook, want zijn erfenis bestaat uit vloeiende animatiefilms vol roterende gedaanteverwisselingen als Haast een hand, Pas à deux; (samen met Monique Renault) en I Move, So I Am.

Uit Gerrit van Dijk en Monique Renault: Pas à deux (1987).Beeld Filmstill
Uit Gerrit van Dijk: I Move, So I Am (1997).Beeld Filmstill

Daar mogen we de documentaire Ik tel mijn tekeningen inmiddels bij rekenen. Zuivere speeltijd: 56 minuten. Een intieme documentaire, die Gerrit van Dijk onder die eeuwige hoed vandaan haalt. Hij wordt gevolgd tijdens de laatste zes maanden van zijn leven. Op vrijdag 18 mei 2012 luidde de diagnose: longkanker. De tijd die hem nog restte, besteedde hij door elke dag tenminste één tekening te maken voor zijn zwanenzang, Last Picture Show.

Gerrit contempleert in de documentaire over zijn leven en werk. Gerrit gaat terug naar zijn Brabantse roots als hij in het Peeldorp Volkel het graf van zijn moeder bezoekt. Eenvoudige katholieke mensen, legt Gerrit uit. Vader had een gemengd boerenbedrijf (‘Vier koeien, twee varkens, vijfentwintig kippen, een paard en een schaap’). Gerrit denkt niet dat ze ooit een van zijn films hebben gezien. En toen hij kenbaar maakte kunstschilder te willen worden (Vader: ‘Kunstschilder? Misschien mag je wel de letters op de SRV-kar schilderen’), werd hij eerst ingeschreven aan de technische school in Ossendrecht voor een opleiding als huisschilder. Uiteindelijk haalde hij dan toch de kunstacademie van Tilburg. En vervolgens werd het Haarlem, in 1963. Samen met zijn vrouw, de filmproducent en latere Oscarwinnaar Cilia van Lieshout. Gerrit begon eerst nog als tekenleraar.

Speciale aandacht is er voor wat hij ‘mijn hele kleine strijdje, tegen beter weten in’ noemt: de disneyficatie van de animatiekunst. ‘Disney: een virus dat door de wereld waart en langzaam alles opvreet.’ Om zijn punt te maken, verzamelde hij op rommelmarkten alle mogelijke prenten en aquarellen – op de afgebeelde personages schilderde hij steevast twee Mickey Mouse-oortjes. Hele exposities vulde hij met zijn stille protest. Hij, de vrije animatiefilmer, had ‘een bloedhekel aan die kitscherige Disney-formats’. Daar mocht hij graag tegen knokken: ‘Maar tegen één ding kan dat niet: de dood.’

In meerdere opzichten was Gerrit, die ook aan de basis stond van het Holland Animation Film Festival en het Nederlands Instituut voor Animatiefilm, zijn tijd vooruit. Als je vandaag goed om je heen kijkt zie je dat de massa op de zomerse terrassen inmiddels geheel gebohemiseerd is. Het wemelt er van de praalhansen. Senioren met hoeden. Millennials met hoeden. Iedereen draagt hoeden, en drinkt cappuccino, terwijl alleen de echte zonderlingen nog aan het werk zijn. Zie ik een hoed, dan moet ik met een glimlach altijd weer even aan Gerrit van Dijk denken.

Gerrit van Dijk - ik tel mijn tekeningen. Online te zien van 27/9 (00.00 uur) t/m 28/9 (23.59). Fysieke première 26/9 om 18.30 uur in Pathé Rembrandt 1, Utrecht, alleen voor genodigden. 

Levend archief

Met 25,3 K aan abonnees heeft Gerrit van Dijk onder zijn eigen naam een YouTube-kanaal. Onder het kopje ‘video’s’ vind je circa 120 van zijn korte films, inclusief succesnummers als Haast een hand (1981), Pas à deux; (1987; samen met Monique Renault) en I Move, So I Am (1997). Ook zijn adieu Last Picture Show (2012) is hier te vinden. Een fraaie collectie voor wie zijn werk destijds heeft gemist, of voor wie nog eens terug wil kijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden