Eenzame Lotte blijft steken in particulier verdriet

THEATER Groot en Klein van Botho Strauss door Het Vervolg. In Vervolgtheater Maastricht t/m 15 mei...

Botho Strauss heeft in zijn toneelstuk Groot en Klein uit 1978 een van de meest hartverscheurende scènes over de menselijke eenzaamheid geschreven. Hoofdpersoon Lotte is op haar zwerftocht door het moderne Duitsland beland in de hal van een groot flatgebouw, waar haar jeugdvriendin moet wonen. Bij haar wil ze even op verhaal komen, ze weet alleen niet precies waar die vriendin woont. Ze drukt op alle bellen en door de huistelefoon ontstaat tussen Lotte en de anonieme bewoners een Babylonische spraakverwarring. Iedereen heeft zich in zijn betonnen doos verschanst, niemand wil iets van haar weten.

Hij is zo mooi, die scène, zo schrijnend en zo raak. Het persoonlijke leed van Lotte wordt door Strauss bovendien op een hoger plan getild doordat hij in de hal van de flat een paar andere mensen laat opdraven - een Turk, muzikanten van een hoempapa-orkest, een junk. Tussen hen en Lotte, maar ook onderling is geen enkele communicatie mogelijk, de woorden brokkelen letterlijk af, waarmee het grote thema van Strauss in één enkele scène is samengevat.

Groot en Klein is zonder twijfel Strauss' beste stuk en behoort tot de klassieken van de na-oorlogse toneelliteratuur. Tegelijk is het een erg moeilijk stuk om op te voeren. Degene die Lotte speelt moet een door God gezonden actrice zijn en de regisseur moet over een grote fantasie beschikken om deze dwarsdoorsnede van het moderne Duitsland vorm te geven. Naast Lotte treden namelijk 25 andere personages op - haar familie, haar ex-man, buren, collega's, zo maar wat voorbijgangers, patiënten in een kliniek.

Het Maastrichtse ensemble Het Vervolg speelt Groot en Klein nu in een regie van Léon van der Sanden met Mieneke Bakker als Lotte. Dat wekt verwachtingen, Mieneke Bakker is tenslotte een bijzonder actrice en Het Vervolg een interessante groep. Maar Van der Sanden wist zich in dat kleine Vervolgtheater geen raad met de scènewisselingen en maakte met pruiken, snorren en dubbelrollen één grote carnavalsoptocht van personages. En Mieneke Bakker had zich volledig in Lotte ingegraven maar gunde het publiek niet één enkele blik in haar eenzame ziel.

Groot en Klein kent in Nederland twee memorabele opvoeringen, die van het Publiekstheater (1981) met Petra Laseur als Lotte en van De Appel (1992) met Sacha Bulthuis. Zoals je je niet kunt voorstellen dat er ooit nog een andere Blanche Dubois dan Chris Nietvelt zal zijn, of een andere Hamlet dan Jakob Derwig, zo heeft Sacha Bulthuis de Lotte-standaard gezet. Bulthuis is Lotte en misschien is het ook wel een beetje andersom.

Tijdens het kijken naar deze Vervolg-productie dook Bulthuis telkens weer op om deze avond te redden, als een droombeeld dat uit het geheugen stapte. Ik houd zo van dit stuk dat ik maar probeerde en probeerde het belang van deze vertoning te doorgronden, bijna niet toestaand dat het zou mislukken. Tevergeefs.

Lotte begint haar odyssee tijdens een vakantie in Marokko, komt via het flatgebouw, een bezoek aan haar familie, een pijnlijke confrontatie met haar ex-man en een baantje als secretaresse uiteindelijk terecht in de wachtkamer van een inrichting.

In twee monologen wordt duidelijk dat ze door het verdriet over de scheiding van haar man in de ijstijd is beland. Dat ze moet leven in een wereld die niet in staat is dat ijs te laten smelten, is echter duizend maal tragischer dan dat particuliere verdriet. Daarover gaat Groot en Klein, over de algemene onverschilligheid.

In Lotte komt langzaam de gekte gekropen. 'Ik zit hier zo maar, mij mankeert niets', is haar laatste zin in de wachtkamer. De hele wereld is gek, maar Lotte niet, nee, niet Lotte de rechtvaardige, de barmhartige. Dat zou je moeten geloven. Maar dat geloof je niet, geen moment.

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden