Eendimensionaliteit die verstikkend werkt

'Te makkelijk', zegt een bezoekster van De Pont tegen de man achter de kassa. Twee woorden die de solotentoonstelling van Berlinde De Bruyckere (Gent, 1964) goed samenvatten....

In De Pont toont De Bruyckere tekeningen en beelden van haar misvormde mensen en dieren: dat wat er, zo lijkt het, van hen over is na een catastrofale aardbeving, oorlog of zondvloed.

Het is als Madame Tussauds waar geen van de wassen beroemdheden nog te herkennen is: onthoofd en gefragmenteerd tot enkel nog ledematen, al zijn ook die niet allen aanwezig. Gestrand in een oude vitrinekast of hangend aan een roestige haak, spreken deze getormenteerde lichamen van leed, eenzaamheid en angst. Maar ook van de symbiose die ze vlak voor hun dood nog aangaan met een ander om niet alleen te hoeven sterven.

Zo is er het vrijende paar in een oude vitrinekast Eén (2003-2004), bevroren op het moment dat de vrouw zich met opgetrokken knieen tegen de man aandrukt terwijl hij zich al verhangen heeft – te zien aan zijn voeten die de grond niet meer raken. En zijn er de twee liggende paarden Aaneén (2003-2004), die vanuit het ene standpunt op een in de liefdesdaad verwikkeld mensenpaar lijken en vanuit een andere hoek zo verminkt zijn dat ze nauwelijks nog als dode paarden te herkennen zijn. Eros en Thanatos in één: twee (of meer) paardenhuiden letterlijk aaneengenaaid om tot een sculpturale vorm te komen die beide associaties oproept. Zoals ook de op twee mensenlichamen gelijkende wassen vorm zo gekneed is dat het van leven én dood verhaalt.

De Bruyckeres werk kenmerkt zich door deze dualiteit van leven en dood, liefde en lijden, dreiging en bescherming. Maar op zo'n manier dat het werk zich ook niet meer anders laat lezen en daarom al snel gaat vervelen.

Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Maurizio Cattelans versie van een opgehangen mens. Gehuld in een vilten Joseph Beuyspak hangt zijn 'mini-me', een wassen zelfportret, aan een kapstok. Het werk heet We Are the Revolution (2000) en ondermijnt de hoogdravende pretenties van sommige kunstenaars. Zijn Ballad of Trotsky (1996) toont een in de lucht hangend paard, machteloos hoog aan het plafond bevestigd. Net als De Bruyckeres paarden heeft dit paard de macht en kracht van het paard-zijn verloren, maar het toont dit op een humoristische manier.

De Bruyckeres werk daarentegen kent weinig humor en is bloedserieus. Het waagt zich aan de grote thema's, maar legt deze er zo dik bovenop dat er geen ruimte voor de verbeelding meer is.

Dat is anders bij de Amerikaanse kunstenaar Kiki Smith, die een vergelijkbare fascinatie voor het (gefragmenteerde) lichaam heeft. Waar de naakte, hoofdloze vrouw van De Bruyckere op een versleten plankje aan de muur neerstrijkt om het thema van de dood te onderstrepen, klemt de in pose overeenkomstige Lilith (1994) van Smith (in de vaste opstelling van de Metropolitan Museum of Art in New York) zich krachtig tegen de muur. En kijkt je met priemende ogen aan, zonder je in een richting te duwen. Lilith gunt je de tijd om verschillende betekenislagen te ontdekken.

Waarom wordt het werk van De Bruyckere dan toch zo goed ontvangen? Wellicht omdat het zo eendimensionaal is en voor iedereen direct te begrijpen als metafoor voor het eindig-zijn van het leven op aarde. Wat nog eens versterkt wordt door de combinatie van haar beelden van was, paardenhuiden en dekens met versleten kasten, tafels en planken. Niet alleen de mensen tonen de tand des tijds, ook het meubilair heeft geleden. Deze eendimensionaliteit werkt verstikkend. Zo verstikkend als de uitzichtloze situatie van de vermagerde, verminkte man in Eén (2003-2004), die gedoemd is voor altijd in de hoek van een vitrinekast te staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden