Een zucht van teleurstelling bij een hartverscheurende foto

De foto die de World Press Photo 2015 won, stelt teleur. Prachtig beeld hoor, maar wat heeft het te maken met fotografie van nu?

Arno Haijtema
Eerste prijs in de categorie nieuwsfoto's enkel: Een baby wordt door een gat in het prikkeldraad doorgegeven aan een Servische vluchteling die erin is geslaagd de grens tussen Servië en Hongarije te passeren. De World Press Photo van het jaar 2015 van Warren Richardson. Beeld Warren Richardson
Eerste prijs in de categorie nieuwsfoto's enkel: Een baby wordt door een gat in het prikkeldraad doorgegeven aan een Servische vluchteling die erin is geslaagd de grens tussen Servië en Hongarije te passeren. De World Press Photo van het jaar 2015 van Warren Richardson.Beeld Warren Richardson

Met schroom en met enige tegenzin moet ik het toegeven: de World Press Photo van 2015 valt me tegen. Het zwart-witbeeld van de Australische fotograaf Warren Richardson heeft alles waarmee de belangrijkste persfoto van het jaar, die ode aan de vrije blik - vanaf morgen te zien in de Nieuwe Kerk in Amsterdam - het hart kan raken. Een nerveus gezicht links, rechts een opengesperde kaak van een man die van inspanning naar adem lijkt te happen. Suspense van duisternis, waarin de scheermesscherpe tanden van het prikkeldraad vervaarlijk glinsteren. Te midden van de geluidloze, wervelende beweging, kwetsbaar als een eierschaal, het hoofd van de baby met het mooi volle, donkere haar. En het handje dat zich schijnbaar vastklampt aan de mouw van die man - in wie menigeen de vader vermoedt. Hartverscheurend. En toch valt een zucht van teleurstelling niet te onderdrukken.

Richardson maakte zijn uit bijna 83 duizend inzendingen uitverkoren World Press Photo of the Year in augustus 2015. Dagenlang zwierf hij mee met vluchtelingen in het grensgebied van Servië en Hongarije, waar de tienduizenden ontheemden een verbeten kat-en-muisspel speelden met de grenswachten. Zij wilden verder Europa in, de politie maakte hen dat zo lastig mogelijk. Toen de fotograaf, uitgeput van een lange nacht in de kou, zijn winnende foto maakte, wist hij nauwelijks wat hij fotografeerde. Schimmen, prikkeldraad, de maan. Pas de volgende dag, thuis in Boedapest, toen hij de bestanden uit zijn camera uploadde en op zijn beeldscherm bekeek, zag hij die delicate schat van vlees en bloed die van hand tot hand gaat - alsof Michelangelo's Schepper in de Sixtijnse kapel het leven doorgeeft aan Adam.

Symbool van hoop

Hope for a New Life, noemde Richardson de foto. Alle weldenkenden willen in navolging van Richardson in de baby een symbool van hoop zien. Maar deze foto kan ook leiden tot bespiegelingen van deprimerende aard. Wat als dit geen baby was geweest, maar een peuter? Te zwaar om zo te tillen, te onvoorzichtig en speels om op zijn zomerse sandalen het prikkeldraad te vermijden? Wie zegt dat, op het moment waarin Richardson hoop zag, in de duisternis niet enkele kinderen hun huid openscheurden aan dat NAVO-prikkeldraad? Het is geen hypothetische vraag - buiten het zicht moeten zich talrijke drama's hebben afgespeeld.

Een krachtige foto, door de esthetische kwaliteiten en de nieuwswaarde, noemde juryvoorzitter Francois Kohn Richardsons beeld bij de bekendmaking in februari. De fotodirecteur van het Franse persbureau AFP lichtte toe: 'De foto heeft een enorme kracht, vooral door de symboliek van het prikkeldraad. We geloofden dat hij bijna alles in zich had om een sterk beeld te geven van wat er met de vluchtelingen gebeurt. Een erg klassieke foto, en tegelijk tijdloos. (...) Klassiek in de beste betekenis van het woord.'

Juist in dat zinnetje 'klassiek in de beste betekenis van het woord' schuilt de kern van wat mij teleurstelt. De beeldtaal - de beweging, de zichtbare spanning, maar vooral: het zwart-wit - doet me denken aan Robert Capa, aan zijn fameuze foto van de vallende militieman aan het front van Córdoba tijdens de Spaanse burgeroorlog, 1936. Of aan de geallieerde soldaat in de branding van het Normandische strand, 1944, terwijl de Duitse kogels hem om de oren vliegen en zijn wapenbroeders vallen.

Foto's van driekwart eeuw oud.

Expositie World Press Photo, Nieuwe Kerk Amsterdam , 16/4 t/m 10/7.

Vluchtelingen komen aan bij Skala (Lesbos) op 16 november 2015, gefotografeerd door Sergey Ponomarev. Winnaar Algemeen Nieuws 'Series'. Beeld Sergey Ponomarev
Vluchtelingen komen aan bij Skala (Lesbos) op 16 november 2015, gefotografeerd door Sergey Ponomarev. Winnaar Algemeen Nieuws 'Series'.Beeld Sergey Ponomarev

Zwart-wit

In de (voor)oorlogstijd was naar kleurenfoto's in de massamedia nauwelijks vraag - een gevolg van drukperstechnische beperkingen. Persfotografen als Capa blonken uit in zwart-wit (hoewel hij in die tijd ook in kleur schoot) en generaties fotojournalisten zijn hem daarin gevolgd. Ook toen kranten, grofweg in de jaren tachtig van de vorige eeuw, massaal overgingen op kleurenfotografie. Met een beroep op de specifieke kwaliteiten van zwart-wit - het dramatische effect, het verhogen van de concentratie op de hoofdzaak, omdat er immers geen kleuren zijn die van het onderwerp en de compositie afleiden - wordt de beeldtaal van de aartsvaders van de fotojournalistiek nog steeds beleden. Vaak terecht: zwart-wit heeft een onmiskenbare, ja klassieke, tijdloze schoonheid. Maar: het is een esthetiek die zich slecht verhoudt tot een van de grote nieuwsgebeurtenissen van 2015: de vluchtelingencrisis.

Anders dan driekwart eeuw geleden is er geen pragmatische reden om kleur uit een foto te verbannen. Richardson kiest bewust voor de zwart-wittaal, zoals ook is te zien bij de andere fotoverhalen die op zijn website zijn te bekijken. Dat is uiteraard zijn goed recht - zijn documentaires vormen bakens van rust te midden van het visuele geschetter waarmee het wereldnieuws via internet en televisie ons in het gezicht wordt gesmeten.

Zonder censuur

World Press Photo is al sinds de oprichting in 1955 het belangrijkste platform voor de fotojournalistiek. De tentoonstelling die vanaf morgen in de Nieuwe Kerk in Amsterdam is te bezichtigen, reist naar ruim honderd steden in 45 landen, waar het met de persvrijheid lang niet altijd goed gesteld is. World Press Photo gaat alleen akkoord met exposeren als de tentoonstelling op geen enkele manier wordt gecensureerd. Zo is de winnende foto van vorig jaar van de Deen Mads Nissen, van een vrijend homostel in St. Petersburg, ook tentoongesteld in Moskou. Dit jaar doet World Press Photo voor het eerst het lang dictatoriaal bestuurde Myanmar aan. Jaarlijks trekt de tentoonstelling ongeveer 3,5 miljoen bezoekers.

Ongelukkige jurykeuze

Mijn teleurstelling over deze foto zit niet bij het toegepaste zwart-wit. De compositie is mooi, de fotograaf bewijst zijn talent Cartier-Bressons moment décisif te kunnen benutten - de klik op het juiste moment. Alleen: de jury had zich bij haar keuze voor de belangrijkste nieuwsfoto niet moeten laten leiden door de bij monde van haar voorzitter zo geprezen esthetische kwaliteit. Met haar keuze maakt de jury een diepe buiging naar de klassieke iconen van de fotojournalistiek, maar draait ze de rug naar de beeldtaal van 2016.

Geen crisis heeft zich kleurrijker aan het oog van de wereld getoond dan de vluchtelingencrisis. De zonnige Griekse stranden, met hun heldere hemels, goudgruizige zand en de azuurblauwe golven van de Middellandse Zee, de grazige Alpendalen met koeiengebel en katholieke kapel vormen het wrange, kleurverzadigde decor van het drama - niet alleen in de professionele persbeelden, maar evenzeer in de foto's en filmpjes die de vluchtelingen zélf met de camera op hun mobieltjes maken.

In vergelijking tot hun kleurenrijkdom - ik zeg niet: kleurenpracht - valt de uitverkiezing van Richardsons foto nogal uit de toon. Dat mág natuurlijk. Maar ervan uitgaande dat de World Press Photo van het jaar moet fungeren als het baken in verwoede discussies over de fotojournalistiek en de wereldpolitiek, is de jurykeuze niet gelukkig. Met alle mededogen dat de foto toont, is het ook een morsig beeld, streng, steil, calvinistisch.

Deze tijd

En dat te midden van de honderden, misschien duizenden persfoto's die de vluchtelingencrisis eveneens aangrijpend representeren maar dan wél in de taal van deze tijd: die van de Facebook-, Twitter-, en YouTube-generaties. Ik denk dat die zich eerder aangesproken voelen door het schrijnende contrast tussen de mensendrama's en hun decor - uitgerekend de toeristische droombestemmingen van Zuid-Europa - dan door door de klassieke kwaliteiten van Hope for a New Life.

Illustratief moge zijn dat de internationale persbureaus aanvankelijk geen belangstelling hadden voor Richardsons foto. Hij kon pas later, vanuit thuis in Boedapest, de foto versturen. Het nieuws was al niet dagvers meer en aan de klassieke esthetiek hadden de persbureaus onvoldoende boodschap. Alleen in de rebound, door de uitverkiezing bij World Press Photo, heeft Richardsons foto alsnog zijn wereldpodium gekregen.

Met deze keuze voor nog steeds onmiskenbaar de belangrijkste persfoto van het jaar, wordt wel - bedoeld of onbedoeld - de nieuwsgierigheid aangewakkerd naar de frontlinie van de vernieuwingen in de fotojournalistiek: de multimediale competitie, waarvoor een aparte jury twaalf producties in drie categorieën nomineerde. De winnaar werd niet gelijk met de persfotowinnaar in februari bekendgemaakt; dat gebeurt pas als alle prijzen, volgend weekeinde, officieel worden uitgereikt in Amsterdam. Opmerkelijk veel van die producties, in lengte variërend van enkele minuten tot veeldelige series van een half uur per stuk, laten in emotionele zeggingskracht de fotografie achter zich.

Niet gevonden

Over het lot van de vluchtelingen op de foto van Richardson is niets bekend. Per e-mail liet Richardson op 9 april weten, gevraagd of zij zich bij hem hadden gemeld nadat hij tot winnaar van World Press Photo was uitgeroepen: 'Wat ik begrijp, nu ik zo veel tijd heb doorgebracht met vluchtelingen, is dat ze soms niet gevonden willen worden. Misschien heeft de man op de foto zichzelf herkend, misschien ook niet. Ik vermoed dat de tijd het zal leren.'

Ingetogen en intiem

Veel fotografen hebben zich het afgelopen decennium, al dan niet met tegenzin, bekeerd tot de mogelijkheden die onlinejournalistiek biedt. Bij de nominaties van World Press Photo springt The New York Times eruit, in aantal en in spitsvondigheid. Huiveringwekkend is een lange webdocu over een vermoed C8-schandaal van chemiefabrikant DuPont in Parkersburg, West-Virginia - sinds deze week met een mogelijke vertakking naar een vestiging in Dordrecht ook actueel in Nederland.

Prachtig zijn de filmpjes in virtual reality met portretten van vluchtelingen in Europa. Met een 360gradencamera, een alomziend oog, zijn opnamen gemaakt die op de smartphone zijn te bekijken. De kijker bepaalt of hij de hoofdpersoon van het filmpje in beeld houdt, of liever naar de omgeving, de hemel of de grond kijkt - kwestie van zijn mobieltje in de gewenste kijkrichting houden. Juist door die keuzevrijheid heeft de kijker de sensatie on the spot te zijn. Geen cameraman die bepaalt wat we belangrijk moeten vinden, dat bepalen we zelf.

Wie alle twaalf nominaties bekijkt - een dagtaak - valt op hoezeer online-producties zich niet alleen onderscheiden van het bevroren beeld van foto's, maar evenzeer van het indringende genre van de televisiedocumentaire. Dat leidt tot combinatie-producties met fotografie, video, geluid en (soms) animatie die gemiddeld genomen veel ingetogener en intiemer zijn dan de grote waffel van de televisie.

Een van de winnende natuurfoto's. Beeld Anuar Patjane Floriuk
Een van de winnende natuurfoto's.Beeld Anuar Patjane Floriuk

Fatima's tekeningen

Kijk bijvoorbeeld naar de online-documentaires van Time waarin astronauten - Amerikaanse en Russische - worden gevolgd tijdens de voorbereiding op de lancering naar en een jaar durend verblijf in ruimtestation ISS. Prachtig kalm en poëtisch is de aflevering waarin, op aarde en in het ruimteschip dat zijn cirkeltjes om de planeet draait, de onderlinge communicatie tussen de ruimtevaarder en het thuisfront wordt behandeld. Hoe, wanneer en wat kan de familie bijvoorbeeld tactvol vertellen aan de astronaut wiens schoonzus gewond is geraakt bij een aanslag met veel doden? Precaire kwesties die van de onlinekijker inlevingsvermogen vergen.

Een van de mooiste nominaties is die van de Zweed Magnus Wennman (dit jaar tevens bekroond met een derde prijs bij de afdeling fotografie) met zijn korte filmpje Fatima's drawings. Daarin vertelt een klein Syrisch meisje bij haar tekeningen over haar vlucht. De bommenwerpers boven haar huis, de vlammen op de grond. Op haar tekening van de aanval komen, met eenvoudige animatie, de vlammen tot leven. De vogels die ze, met een kinderlijke V als vleugels, heeft afgebeeld fladderen langzaam uit de tekening. Later, de tocht met de boot over zee: er wordt een kind geboren, dood blijkbaar, want even later ziet Fatima dat twee mannen het lijkje in de zee gooien. 'Dat is niet goed', zegt Fatima, terwijl het poppetje op haar tekening in de golven verdwijnt. Bijna verontschuldigend klinkt dan het stemmetje van Fatima: 'Ik hou niet van de zee.'

Wie twijfels mocht hebben bij de fotojournalistiek in gedrukte vorm, kan die terzijde schuiven bij de aanblik van dit aangrijpende kinderportret van vijf minuten: hier zien we de toekomst van de visuele journalistiek.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden