Een geschiedenis van de Nederlandse popcultuur in 100 voorwerpen Turks Fruit

Een XXL-toevoeging aan de lijst met 100 voorwerpen uit de Nederlandse popcultuur: de filmposter van Turks Fruit

Omdat ook de naoorlogse Nederlandse popcultuur een geschiedschrijving verdient: 100 voorwerpen uitgekozen, belicht en verklaard. Aflevering 71 (XXL): het affiche van Turks fruit, de film die een cruciaal moment markeert in de Nederlandse cultuurgeschiedenis.

Beeld Eye Collectie

De filmposter van Turks Fruit, 1973

Collectie Filmmuseum Eye

Gebaseerd op het ontwerp van Jan Vermeulen voor het boekomslag

Oorspronkelijke omslag 1969 (bleef t/m 54ste druk in 2016 ongewijzigd)

Het ontwerp van Jan Vermeulen werd ook gebruikt voor de lp met filmmuziek (CBS, 1973) en voor het affiche van de musical (2005). Voor de eerste Engelse vertalingen werd de typografie van Vermeulen overgenomen, in combinatie met foto’s uit de film.

‘Ik was aardig in de rotzooi terechtgekomen nadat ze bij me weggegaan was.’ Zo luidt de eerste zin van Turks fruit van Jan Wolkers, een roman die in 1969 verscheen, als een soort denderende ouverture van het decennium dat zou volgen. ‘Ik werkte niet meer, ik at niet meer. Ik lag de hele dag tussen mijn vuile lakens en plakte foto’s en naaktfoto’s van haar vlak bij mijn gezicht zodat ik op den duur haar dik onder de rimmel zittende oogharen dacht te zien bewegen als ik me aftrok.’

In hetzelfde jaar is de jeugdserie Floris een sensatie op de Nederlandse televisie, naar een idee en scenario van Gerard Soeteman. De regie is van Paul Verhoeven en de titelrol wordt gespeeld door Rutger Hauer, beiden piepjong. Het is de opmaat naar Turks fruit, de film die begin jaren zeventig een kruispunt van de Nederlandse (pop)cultuur wordt. Voor een film die van zo grote invloed zou zijn op de Nederlandse en internationale cinema, is het wonderlijk hoezeer de totstandkoming van toeval aan elkaar hangt.

In zijn biografie over Paul Verhoeven schetst Rob van Scheers hoe scenarioschrijver Soeteman en, toen nog, wiskundestudent Paul Verhoeven elkaar al kenden uit de universiteitsbibliotheek van Leiden, waar ze vaak tegenover elkaar zaten, zonder ooit een woord te wisselen. ‘Eigenlijk ergerde ik me altijd aan die jongen, vond ik het nogal een kleine neet’, aldus Soeteman. Het had allemaal anders kunnen lopen. Maar vijftig jaar later zijn Soeteman en Verhoeven nog steeds bezig, nu met Benedetta, de tweede Franse film van Verhoeven, die met Elle (2016) aan zijn zoveelste filmleven is begonnen.

Beeld Eye Collectie

De vlam van Van de Ven

Turks fruit bracht Soeteman en Verhoeven (post-Floris) weer bij elkaar. De film betekende de doorbraak van Rutger Hauer als dramatisch acteur (in plaats van jeugdidool) en van Monique van de Ven als actrice.  Die volgens de overlevering als jonge theaterstudent van de toneelschool Maastricht voor een klein rolletje kwam auditeren en de kamer in vuur en vlam zette. Of zoals casting director Hans Kemna het zich later herinnert: ‘De vibraties sloegen door het plafond.’ Verhoeven roemde het ‘babyvet’ van de actrice met dat onbekommerde jarenzeventigseksisme dat toen nog onder de vlag van de seksuele revolutie voer.

Achter de camera stond Jan de Bont (later de echtgenoot van Monique van de Ven en blockbusterregisseur van Speed en Twister); de succesvolle soundtrack kwam van Rogier van Otterloo (later ook Soldaat van Oranje) en de Belgische harmonicavirtuoos Toots Thielemans, die met titeltrack Dat mistige rode beest niet alleen de film, maar de hele jaren zeventig van een soundtrack voorzag.

Beeld Eye Collectie

Wolkers vertelde in Turks fruit het verhaal van de tomeloze liefde van kunstenaar Erik (naamloos in de roman) voor Olga, die jong zal sterven aan een hersentumor; een amalgaam van verschillende vrouwen uit zijn verleden. Turks fruit is met ruime voorsprong de bestbezochte Nederlandse film aller tijden: 3.338.000 bioscoopbezoekers, in een land waar in 1973 iets meer dan 13 miljoen mensen woonden. Een kwart van de bevolking kocht dus een kaartje. ‘De twee hoofdrollen doen het prachtig’, schreef de Volkskrant (Bob Bertina). ‘Het best zijn zij in hun vrolijkheid, hun plezier in het leven, zoals dat bij hen valt.’

Of zoals Wolkers het formuleerde, in zijn voorwoord van de biografie: ‘Met de verfilming van Turks fruit werden eindelijk de ramen tegenover elkaar opengezet. De boertige kluchtigheid van onze nationale filmindustrie werd weggeblazen door de razernij van een met hartstocht vertelde liefdesgeschiedenis.’

Bij de internationale release werd Turks fruit nogal eens vergeleken met tijdgenoot Last tango in Paris (1972) van de vorige maand overleden Bernardo Bertolucci. De Los Angeles Times roemde de bevrijdende werking van Turkish delight en Last Tango in Paris, als strijdgenoten in ‘een frontale aanval op de bourgeoismentaliteit’. Wolkers vond het zijne van de vergelijking met Bertolucci, al was het maar omdat hoofdrolspeler Marlon Brando ‘laf’ zijn lange onderbroek aanhield, terwijl Hauer ‘een lekkere, vlezige kont’ had, en daarvoor uitkwam. Turks fruit kreeg als filmhuissensatie een ruime internationale uitbreng, met als hoogtepunt een Oscarnominatie, waarbij Verhoeven werd verslagen door La nuit américaine van François Truffaut.

Beeld Eye Collectie

Waar is die fiets?

Toen we met de reeks ‘100 voorwerpen’ begonnen, was meteen duidelijk dat Turks fruit daarin niet kon ontbreken. Het eerste voorwerp dat ons te binnen schoot voor ons virtuele museum van de Nederlandse popcultuur was de fiets, waarop Rutger Hauer en Monique van de Ven door het centrum van Amsterdam zwieren. Onvergetelijke scène, niet in de laatste plaats door de fluitende Toots Thielemans (het nummer Turks fruit), waarbij de romantische roes eventjes hinderlijk wordt onderbroken door een close-up van het merk van het rijwiel, resultaat van een deal tussen fietsfabrikant Batavus en producent Rob Houwer. Die fiets dus, maar waar was hij gebleven?

Filmredacteur Bor Beekman vroeg het in 2016 al aan de producent: ‘Die fiets? Ha, ondenkbaar! Dat historisch besef hadden we toen niet, dat ontstaat pas in retrospectief. We waren sloddervossen, flikkerden alles weg.’ Later spraken we cameraman Jan de Bont over iets heel anders, maar konden we het niet laten nog even over de fiets te beginnen. Ook hij had geen idee, maar wees nog op het feit dat er heel wat werd geïmproviseerd op de set, waardoor het heel goed mogelijk was dat er voor de gelegenheid even een fiets van, zeg, een regie-assistent was geleend. We zetten de fiets (voorlopig) uit ons hoofd.

Beeld Eye Collectie

Zo kwamen we bij de poster, een van de 47 duizend filmaffiches in het rijke archief van filmmuseum Eye in Amsterdam. Het museum is gespecialiseerd in de Nederlandse cinema, maar verzamelt ook buitenlandse affiches van Nederlandse films: Turkish delight, dus. Wat meteen in het oog springt, is dat de filmposter gebruikmaakt van de omslag van Wolkers’ boek, ontworpen door Jan Vermeulen, en geen beeld uit de film benut. Het roept nog maar eens in herinnering dat het sterkste verkoopargument in 1973 niet de (deels onbekende) acteurs of de makers waren, maar het feit dat de grootste literaire bestseller van de afgelopen jaren werd verfilmd.

Aan de schitterende typografische cover van Vermeulen zijn een paar elementen toegevoegd. Boven de knetterende pop art-letters, waarbij pas na even kijken opvalt dat de schrijversnaam uit oranje letters met een groen 3D-effect bestaan en de titel uit groene letters met een oranje 3D-effect, staan de namen van de acteurs, in witte schreefloze letters. De hele tekst: ‘Monique van de Ven & Rutger Hauer in Jan Wolkers Turks Fruit.’ Kleine, overbodige, kanttekening: de film heet dus niet ‘Jan Wolkers Turks Fruit’, al was het maar omdat er dan nog een apostrof achter Wolkers had moeten staan. Links en recht zijn de gaatjes uit (inmiddels) ouderwetse filmstroken toegevoegd (die schreeuwen: verfilming!), en onder de titel cast en crew-informatie. Subtiel is het bepaald niet; functioneel wel.

Beeld Eye Collectie

Vormgever Vermeulen (1923-1985) was sinds de oorlog een goede vriend van schrijver Wolkers en in de jaren vijftig getrouwd met Janna Wolkers, de zus van de auteur. Vanaf 1962, toen Kort Amerikaans verscheen, ontwierp hij de omslagen van Wolkers’ boeken, die vormgevingsgeschiedenis schreven dankzij de opvallende typografische benadering en luide kleuren, modern tot op de dag van vandaag. Vermeulens laatste Wolkers-omslag was voor De onverbiddelijke tijd (1984). Weduwe Marlous Bervoets nam de vormgeving over, met vanaf 2007 (het jaar waarin Wolkers overleed) ook de omslagen van de dagboeken.

De oranje-groene letters van Vermeulen reisden mee met de internationale reputatie van roman en film. We zien ze ook weer terug op een Amerikaanse uitgave uit 1974, een Dell-pocket die ter gelegenheid van het uitkomen van de film Turkish Delight verscheen. ‘The sensational international bestseller!’ staat op de cover, ‘Juicy, hard and sensual’ wordt er uit de Amerikaanse pers geciteerd. Onder de letters van Vermeulen een filmfoto (Monique van de Ven die zich naakt bovenop Rutger Hauer laat vallen). En de belofte: ‘ With 8 pages pictures from the film.’

De regiecarrière van Paul Verhoeven kende na Turks Fruit nog genoeg hoogtepunten: Soldaat van Oranje (1977), die andere beste Nederlandse film ooit gemaakt, Robocop (1987), zijn Amerikaanse doorbraak, de wereldhit Basic Instinct (1992), een Razzie (dieptepunt) voor Showgirls (1995) die hij zelf ging ophalen (toch een hoogtepunt) en een Golden Globe voor Elle (2016).

In 2016 werd Verhoeven In New York geïnterviewd na een vertoning van Turkish Delight op een retrospectief in het Walter Reade Theater, onderdeel van het Lincoln Center, zie video. 

 Hij legt geduldig de Nederlandse seksuele revolutie in 1973 uit aan een Amerikaans publiek, meldt dat hij zich nog altijd een beetje schuldig voelt over het passeren van Willeke van Ammelrooy voor de hoofdrol (zonder haar naam te noemen) en herinnert zich hoe hij met Monique van de Ven en Jan de Bont stond te kijken naar de rij voor de bioscoop bij de première van Robocop; het begin van hun grote Amerikaanse avontuur. Hij noemt het een van de hoogtepunten in zijn leven.

Maar hij herinnert zich vooral de sfeer op de set van Turks fruit, die paar weken aan het begin van de jaren zeventig die als een roes waren verlopen: ‘Everything worked. Het overtreft alles wat ik sindsdien heb gedaan.’

Bestudeer de voorwerpen (sommige zelfs van alle mogelijke kanten): volkskrant.nl/popcanon

Opmerkingen en suggesties: honderdvoorwerpen@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden