Een witte haardos die goedkeurend wappert

György Ligeti, de 'profeet van de Europese avantgarde', wordt door Sony geëerd met een eigen cd-serie, met voorbeeldige uitvoeringen van zijn complete oeuvre....

EEN COMPONIST die in de herfst van zijn loopbaan wordt benoemd tot 'artistiek directeur' van zijn oeuvre op de plaat - dat is de verbluffende werkelijkheid van György Ligeti.

De maatschappij Sony heeft Ligeti (73) en de dirigent Esa-Pekka Salonen (37) de supervisie in handen gegeven over een wereldomspannend Ligetiproject. Salonen, het Londense Philharmonia Orchestra en een reeks ensembles en solisten voeren zijn werk uit in Parijs, Londen, Los Angeles, Tokyo en zes andere steden, en zetten het in nieuwe opnamen op de plaat. De totstandbrenging van het monument neemt enkele jaren en vele tonnen in beslag.

Een endgültige Ligeti: van de dertien cd's die de György Ligeti Edition zal omvatten, zijn deze week de eerste vier uitgebracht. Met strijkkwartetten, pianowerk, vocale muziek. Alle periodes van Ligeti's grillige loopbaan zijn vertegenwoordigd. De uitvoeringen, door het Arditti Kwartet, de King's Singers, de pianist Pierre-Laurent Aimard, The Philharmonia Orchestra, de coloratuursopraan en wonderpiep Sibylle Ehlert; ze zijn schitterend. De eerste vier cd's vormen al een cyclus op zichzelf - van een oeuvre dat ongeveer het minst 'cyclische' van de eeuw kan worden genoemd.

Ligeti, de gehoorzame volksmuziekarrangeur en verdachte nieuwlichter, die in 1956 op handen en voeten het communistische Hongarije ontvluchtte. Ligeti, die vier jaar later een doorbraak maakte op het ISCM-festival in Keulen, en met zijn techniek van de 'micropolyfonie' een profeet werd van de Europese avantgarde. Ligeti, die buiten zijn medeweten klankdecors leverde van Stanley Kubricks 2001, A Space Odyssey. Ligeti, wereldburger te Hamburg, die 'doodbloedde' en in een crisis raakte ('niet alleen mijn crisis maar van de hele nieuwe muziek'), en die een creatieve wederopstanding beleefde dankzij Brahms, Cecil Taylor, Ravel, Tibetaanse zangers, noord-Afrikaanse drummers en andere voorbeelden.

Ligeti, de componist met de vele gezichten, die vorig jaar bij een project in Den Haag opbiechtte nog altijd op zoek te zijn naar een 'muziektaal'. Zijn bemoeienis met de Ligeti Edition reikt van de kleinste opstellings- en uitvoeringsdetails tot de eindmixages en de teksten in de cd-boekjes. En raakt alles wat daartussen zit, tot geluk en wanhoop van betrokkenen.

Zoiets is nog amper voorgekomen, weet ook de promotieafdeling van Sony Classics. Die is graag bereid een toegangsbiljet te verzorgen voor het concert in Londen, waar Ligeti's Vioolconcert en Ramifications gepresenteerd zullen worden, voor ze op de geluidsband worden vastgelegd. Voor uw verslaggever wordt zonder dralen een plaats gereserveerd in de Royal Festival Hall.

Daar zit het orkest al klaar, in een voor een vioolconcert ongebruikelijke opstelling, met een vleugel voor op het podium. Esa-Pekka Salonen is oud geworden. En Ligeti blijkt zijn vioolconcert te hebben omgewerkt. Het begint thans met een citaat uit Mozarts pianoconcert KV 503. Het citaat duurt lang. Het houdt niet op.

De solist heeft de kwalweke aanslag van Stephen Kovacevich. De dirigent heeft het kalende achterhoofd van Paavo Berglund. Wat kan men snel de pest krijgen aan Mozart. Het gepresenteerde beantwoordt aan Ligeti's beschrijving van zijn eigen Ramifications, over muziek die 'in staat van ontbinding verkeert'. Ja, 'sterk ruikt'. Aan de concertmeester herkennen we het orkest. Het is The London Philharmonic. We zitten in de verkeerde zaal.

Salonen, The Philharmonia Orchestra en de violist Frank Peter Zimmermann spelen Ligeti in de Queen Elisabeth Hall. Goed dat hun optreden wat later begint. Hier is het allerminst een dooie boel. Het publiek in de uitverkochte QEH volgt zelfs het stemmen van de instrumenten met gespannen aandacht.

Een viool en een altviool maken zich los uit het ensemble, en stellen hun toonhoogten af op ijle boventonen die de contrabas aangeeft. Aandoenlijk kwetsbaar is het klankbeeld dat zich in Ligeti's recente Vioolconcert ontplooit, met zijn zwevende harmonieën, geproduceerd door verschillend gestemde instrumentfamilies.

Salonens zucht naar precisie leidt ook in het oudere Ramifications tot een modeluitvoering. Ligeti balt tijdens het applaus de vuisten en laat de witte haardos goedkeurend wapperen. De stekelkop van Peter Sellars knikt instemmend. Sellars regisseert komende zomer in Salzburg de opera Le grand macabre, Ligeti's surrealistische visioen van de ondergang.

De omvang van het Sonyproject en de verbondenheid met de sterdirigent en 'artistiek co-directeur' Esa-Pekka Salonen maakt dat Ligeti wordt overspoeld met interviewaanvragen.

De componist heeft besloten ze alle te honoreren, en werkt ze af in een naar popsterrenvoorbeeld opgezette junket: korte ontmoetingen in het Londense hotel Savoy. 'Het is slecht om beroemd te zijn', constateert hij, smekend om 'concrete vragen'. 'Mijn meningen zijn niet interessant.'

De opmerking dat de Ligeti Edition niet alleen de contrasten in Ligeti's oeuvre laat horen, maar dat ze ook allerlei frappante overeenkomsten, rode draden en vroege ontkiemingen aan het licht brengt, blijft geheel voor rekening van de opmerker.

'Dat mijn verleden niet zo heel ver af zou staan van het heden? Mijn zegen heeft u. Mijn vroege stukken, dat is Hongaars folklorisme, met een totaal provinciaalse horizon. Ik ben iemand die uit verschillende tijden komt, uit landen met verschillende talen, met verschillende politieke systemen. Genetisch gezien ben ik waarschijnlijk dezelfde mens. Volgens mij houdt het daar ongeveer mee op.'

Verbazing bij de verwijzing naar Igor Stravinsky, de componist die zijn oeuvre met hulp van Robert Craft vastlegde op grammofoonplaten van CBS - het enige voorbeeld waarmee de Ligeti Edition enigszins te vergelijken valt.

'Met Stravinsky kan ik me niet meten. Hij was het grote genie van deze eeuw. Stravinsky had geen sponsor nodig. En Stravinsky dirigeerde zelf. Niet erg goed, maar ik ben helemáál geen dirigent. Ik heb dat in mijn leven maar drie keer gedaan, en heb toen besloten dat ik dat beter aan anderen kan overlaten.'

Heimwee bij de herinnering aan Bruno Maderna, die zijn avantgardestukken al vroeg in de jaren zestig in Nederland introduceerde, met het Residentie Orkest.

'Met Haitink en het Concertgebouworkest heb ik ook graag gewerkt. Dat contact is later wat verwaterd. Het is in Nederland min of meer overgenomen door het Asko en door Reinbert de Leeuw en het Schönberg Ensemble. Die horen momenteel tot de besten in de hele wereld. Net als het Nieuw Ensemble van Ed Spanjaard. En Schneeman en zijn Blazers Ensemble. Jullie situatie is absoluut uniek.'

De pianist Ronald Brautigam, geen onervaren talentje in de nieuwe muziek, stuurde hij in 1989 naar huis met het dringende verzoek zijn pianoconcert niet te spelen met het Concertgebouworkest (Isabelle van Keulen en Vera Beths zagen later af van een uitvoering van zijn vioolconcert). Maar dat het niet per definitie hoeft te botsen, is ruimschoots gebleken; waarom heeft Ligeti geen Nederlandse musici bij zijn Edition betrokken?

Omdat het project wordt ondersteund door Vincent Meyer, de voorzitter van The Philharmonia Orchestra, zegt Ligeti. 'Hij is de rijke man die de musici betaalt. U moet het zo zien: het is niet mijn beslissing wie er meedoet. Ik maak alleen gebruik van de mogelijkheden die er zijn. En Salonen is een fantastische dirigent. De feitelijke samenwerking is pas vier jaar geleden begonnen. Maar ik sta elke keer versteld van het niveau waarop hij mijn stukken uitvoert.'

Met uitzondering van de opera Le grand macabre, waarvan hij verschillende onderdelen 'zwak' vond, heeft Ligeti aan geen van zijn composities ook maar een noot veranderd.

Vreemd: een componist die in Boedapest 1951 al Neue Einfachkeit bedreef (in zijn pianostukjes Musica ricercata), 25 jaar voor de term 'nieuwe eenvoud' bestond. Een componist die met honderd metronooms minimal music maakte, vóór iemand ooit gehoord had van Terry Riley of Steve Reich.

Nog eigenaardiger: een componist die doodliep in de sublieme originaliteit van zijn 'micropolyfone' Apparitions en Ramifications, en levenselixers peurde uit het werk van Conlon Nancarrow en Lennie Tristano, die terugkeren in zijn recente, monumentale piano-etudes.

'Ach, die micropolyfonie kwam óók niet uit de lucht vallen. Ik kende de polyfonie van Ockeghem en Tallis, van lezen uit de partituur. De statische denkwijze van Atmosphères had ik van Bartók, het begin van zijn ballet De houten prins. Bartók had het weer van Wagner, de opening van Das Rheingold. De mentaliteit van veel van mijn collega's, die zogenaamd alles zelf hebben uitgevonden - zo ben ik niet. Laten we het zo zeggen: mijn werk is het recombineren van dingen die al bestaan.'

Veel tijd is er niet ('Vandaag opnamen maken, morgen corrigeren'), maar nog steeds zoekt hij naar zijn 'muzikale taal'. 'Er bestaat een Hongaars spreekwoord: een goede priester leert tot hij dood is.''

György Ligeti Edition. Sony 01-062306-10 (dertien cd's, waarvan de eerste vier inmiddels zijn uitgebracht).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden