Een wereldzwerver en stokoude acrobaten

Wel eens goed naar libellen gekeken, die sierlijke insecten met die glazen vleugels die er zo kwetsbaar uitzien? Je zou niet zeggen dat ze behoren tot de oudste wezens op aarde....

Ze waren er al in het Onder-Perm, 275 miljoen jaar geleden. De dinosauriërs hebben ze zien komen en gaan. Ze waren honderd miljoen jaar eerder op aarde dan de eerste vogels en ruim 270 miljoen jaar eerder dan de eerste voorouders van de mens. En als de mens zo doorgaat als nu, vliegen ze nog op aarde rond als Homo sapiens al lang is verdwenen.

Blijkbaar valt het dus nogal mee met die kwetsbaarheid van libellen. Toch gelden ze nu, na de dagvlinders, als de op één na meest bedreigde groep van de Europese fauna. Dat beweren althans de biologen F. Bos en M. Wasscher, schrijvers van de Veldgids Libellen, het negende en nieuwste deel in de reeks veldgidsen van de uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging (KNNV) in Utrecht.

Er zijn op de hele wereld zo'n zesduizend nog levende soorten libellen bekend. In Nederland zijn zeventig soorten waargenomen, waarvan er zestig zich minstens vijf jaar achter elkaar hier hebben voortgeplant. Van die laatste groep zijn er acht uitgestorven, zeven soorten gelden als ernstig bedreigd, vier als bedreigd en achttien als kwetsbaar.

Bovendien lopen de aantallen achteruit. In de jaren 1990-1995 gingen 41 soorten in aantal en verspreiding achteruit en 15 soorten alleen in aantal. In deze periode leken slechts 4 soorten te zijn toegenomen.

Libellen gelden als de indicatoren bij uitstek voor aantastingen van het milieu, vooral van de waterkwaliteit. De dieren hebben water nodig voor hun voortbestaan. Ze zetten er hun eieren in af en hun larven groeien erin op. In bijna alle wateren komen larven van libellen voor, behalve in zee en in sterk vervuild water.

Libellen zijn bovendien gebonden aan vrij specifieke levensomstandigheden. In dat opzicht lijken ze wel wat op planten. Er zijn planten die wel in stilstaand, maar niet in stromend water groeien en hetzelfde geldt voor libellen. In voedselrijk water op kleigrond leven andere libellen dan in vennen op zandgronden. Die laatste zijn de beste omgeving voor libellen, mits het water weinig verzuurd en een beetje verrijkt is. De Oisterwijkse vennen voldeden vroeger aan die normen. Daar zijn dan ook 48 soorten waargenomen.

Het boek van Bos en Wasscher voldoet aan de eisen die je aan een veldgids kunt stellen. De belangrijkste is natuurlijk dat hij de lezer in het veld kan helpen bij het op soort determineren van de dieren. Het boek bevat beschrijvingen van alle libellen die voorkomen in Noord- en Midden-Europa. De beschrijvingen worden vergezeld van uitstekende kleurenfoto's, geleverd door 27 fotografen uit heel Europa. De beschrijvingen, die het grootste deel van het boek uitmaken, worden voorafgegaan door inleidende hoofdstukken over lichaamsbouw, levenscyclus, biotopen, bedreiging en bescherming en tips om libellen te herkennen.

De auteurs hopen, schrijven ze, dat meer mensen dan nu het veld in zullen gaan om libellen te bekijken. En de belangstelling daarvoor groeit. 'Libellen zijn de grootste insecten van Europa. Ze hebben prachtige kleuren, leveren verbazingwekkende vliegprestaties en hebben een fascinerende levenswijze.'

Die vliegprestaties mogen er inderdaad zijn, zo blijkt uit het boek. Libellen zijn echte luchtacrobaten. Ze hebben wel poten, maar die hebben hun loopfunctie al lang verloren. De poten dienen vooral om prooien te vangen. Want hoe mooi ze er ook uitzien, libellen zijn goed toegeruste roofdieren. Ze hebben sterke kaken waarmee ze hun prooien in de lucht kunnen verscheuren. Ze eten van alles: vliegen, muggen, vlinders en haften.

Libellen worden op hun beurt weinig meer gegeten als ze eenmaal de volwassen vorm hebben bereikt. Het zijn zulke goede vliegers dat alleen de topacrobaten onder de vogels (boomvalk en zwaluwen) in staat zijn een volwassen libel te vangen. Vooral de larven worden gegeten. Die vormen een belangrijk onderdeel van de voedselketen in het water.

Libellenlarven staan op het menu bij vissen, roofkevers, grotere libellenlarven en watervogels. De dieren zijn ook kwetsbaar in de paar uur dat een larve haar oude gedaante afschudt en de volwassen vorm aanneemt. In die paar uur zitten ze op het land en zijn een gemakkelijke prooi voor vogels als stern en karekiet.

Libellen jagen en eten onder het vliegen. Sommige soorten copuleren zelfs tijdens de vlucht. Ze kunnen stilhangen, cirkelen, achteruit vliegen en razendsnel wenden en versnellen. Dat komt mede doordat ze hun vleugels onafhankelijk van elkaar kunnen bewegen. Ze hebben een vrij lage vleugelslagfrequentie, maar desondanks kunnen de grotere soorten een snelheid bereiken van 54 kilometer per uur.

Ze leggen soms grote afstanden af. De eerste vlucht van een zojuist volwassen geworden libel die voor het eerst gaat eten, kan variëren van enkele meters tot enkele duizenden kilometers. Er zijn ook trekkende soorten die zich, soms in grote groepen, over grote afstand verplaatsen. Een erkende trekker is de wereldzwerver, een Afrikaanse soort. Exemplaren daarvan bereiken elk jaar vanuit de tropen Europa. De meest noordelijke waarneming werd gedaan in Essex in Engeland.

Het boek van Bos en Wasscher is ook voor leken die weinig van libellen weten, een boeiende introductie. Er hebben, zoals gebruikelijk bij dit soort inventarisaties, veel mensen aan meegewerkt, doorgaans amateurs die zich soms op een klein onderdeel hebben gespecialiseerd.

Tekenend is bijvoorbeeld dat de schrijvers in hun voorwoord iemand bedanken wegens enkele tips 'over de kleuring van de zijkant van het borststuk van de bruinrode en steenrode heidelibel'.

Piet van Seeters

Frank Bos en Marcel Wasscher: Veldgids Libellen

KNNV Uitgeverij; ¿ 49,95

ISBN 90 5011 101 7

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden