Review

Een wat zuinige tentoonstelling

De reeks staatsieportretten vertelt ons welke heersers de Oranjes wilden zijn: van militair naar koninklijk.

Willem III, prins van Oranje. Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Willem III, prins van Oranje.Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Elk lichaam is een verhaal, ieder lichaamsdeel eigenlijk, en tot de meer vertellenswaardige behoort het haar van Koning Willem II. Het is haar met een dramatische ontwikkeling, zo u wilt, een plot: in de strijd tegen het verval betoonden de haren van de gelauwerde militair Willem zich deserteurs; slechts één klein pluimpje op het midden van diens hoofd hield dapper stand. Wat gold voor Willem II, gold voor andere Oranjes: Maurits, Koning Willem III alsook de vaak met petje afgebeelde Willem van Oranje. Waren hun kapsels legers geweest, zo toont de expositie Dynastie: portretten van Oranje Nassau in het Koninklijk Paleis, dan spraken wij nu Spaans.

Familieportret van de latere koning Willem II door Jean-Babtiste van der Hulst. Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Familieportret van de latere koning Willem II door Jean-Babtiste van der Hulst.Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Zuinig

Het is een wat zuinige tentoonstelling, zuinig met kwaliteit. Ze toont de Oranje-Nassau-genealogie (de Nassautak kwam erbij omdat Willem III (1650-1702) kinderloos bleef) aan de hand van het portret in vele hoedanigheden: ruiterstuk, staatsieportret, familieportret. Onder die uit de Ko-ninklijke Verzamelingen in Den Haag afkomstige selectie bevinden zich weliswaar goede stukken (Tischbeins portret van de kinderen van Willem V, onder meer) maar ook nogal wat kopieën en werken van tweede garnituur. Ik bleef ook denken aan werk dat er níet hing. Therese Schwartze's schitterende portret van Wilhelmina met man en kind (Paleis het Loo) bijvoorbeeld, of, ambitieuzer, Van Dycks portret van de jonge stadhouder Willem II en Maria Stuart (Rijksmuseum). Hier ziet men de bloedlijn van de Oranjes geportretteerd, maar zeker niet op z'n best.

Als reeks echter, werken de staatsieportretten zeer verhelderend. Zij vertellen ons veel over wat voor heersers de Oranjes waren of wilden zijn, hetgeen per periode verschilde. Ten tijde van De Republiek gold militair gezag als het ideaal, en dus ziet men de heren steevast in krijgskundige uitrusting, kuras, sabel, pistool; van de twaalfjarige Maurits hangt er een portret waarop hij sabel én pistool vasthoudt. Later, na de napoleontische tijd, liet men zich naar zijn koninklijke statuur afbeelden, met kroon en hermelijnen mantel, en omringd door spulletjes die de genealogie bevestigden - het sinaasappelboompje dat Willem Alexander en zijn gezin flankeert op de foto van Rineke Dijkstra is er een recent voorbeeld van. De portretten dienden als geschenk aan bevriende vorstenhuizen of ter decoratie van de ontvangstkamers op een paleis.

Willem, prins van Oranje door Jan Tilius. Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Willem, prins van Oranje door Jan Tilius.Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Tentoonstelling

Portretten van Oranje-Nassau, Koninklijk Paleis Amsterdam, t/m 25 september.

Een hoog copy-paste-gehalte

Hun kwantiteit, die aanzienlijk is (van Koning Willem I zijn bijvoorbeeld zeventig portretten bekend), is zeker niet representatief voor het animo om te poseren. Dat was namelijk gering. Wat u zegt: Koning Willem-Alexander staat er op staatsieportretten vaak bescheten op, maar hij stáát er tenminste; het gros van zijn voorvaderen had geen tijd of zin om te poseren; die lieten kunstenaars eindeloos variëren op dezelfde beeltenis. Maurits (zoon van Willem van Oranje) bijvoorbeeld is zo'n Oranje wiens kop eindeloos werd hergebruikt; variatie zit enkel in de baard, het uniform, het (uitdunnende) haar en zo meer. Maar ook de propaganda van andere Oranjes bestond voor een aanzienlijk deel uit kopieën van kopieën; Anselm van Hulles cavalcade inbegrepen.

Die reeks ruitersportretten, die teruggaat op de 16de-eeuwse traditie om wandkleden van voorvaderen te paard in een reeks naast elkaar te hangen, is een beetje een stijve bedoening. Zij toont Willem van Oranje, Frederik Hendrik, Maurits, Filips Willem en Willem II, allen in militaire uitrusting en gezeten op paarden met schuimende bekken in een donker en onherbergzaam landschap. Hun weergave staat in vakkringen bekend als de majesteitelijke autoriteit en gaat terug op het Marcus Aurelius-beeld.

De reeks heeft een hoog copy-paste-gehalte, en dat gaat verder dan de koppen alleen. De manier waarop Willem van Oranje met vaste hand zijn paard laat keren, bijvoorbeeld, is direct overgenomen van de Vlaams-Britse hofschilder Anthony van Dyck, en wel van diens beroemde ruiterportret van Charles I. Man en paard zijn hier herinterpretaties van een andere man en paard. Dat Van Hulle zíjn dier nimmer in levende lijve bestudeerde: het is goed mogelijk.

Ruiterportret van Maurits, prins van Oranje door Anselm van Hulle. Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Ruiterportret van Maurits, prins van Oranje door Anselm van Hulle.Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden