Oog voor detaildick ship

Een wankel bootje vol piemelhoofden als metafoor voor 2020

Alles wat ons bezighoudt, is steeds weer voer voor kunstenaars. Wieteke van Zeil verbindt een kunstwerk aan de actualiteit. Deze week: vliegende penis.

Een eeuwenoud kunstwerkje voelde ineens raar actueel. Misschien kwam het omdat ik net het eerste debat had gezien tussen de Amerikaanse presidentskandidaten, een schoolpleingevecht waarbij onze tieners op de achterbank tijdens de vakantie met terugwerkende kracht bij afstaken als vredesonderhandelaars. Of misschien vanwege de zoveelste persconferentie over corona waar we een ontzagwekkend zelfvertrouwen gepaard zagen gaan met een dikke mist van woorden. Het kan. Er is zo vaak meer zelfvertrouwen dan wijsheid, meer bravoure dan feiten, meer lawaai dan observatie.

Dit 14de-eeuwse beeldje, nauwelijks drie centimeter groot, werd temidden van dat gedoe mijn nieuwe favoriete metafoor voor 2020: we zitten op een woeste zee in een wankel bootje vol piemelhoofden. De stuurman lijkt in touwen gebonden, het vaartuig is gammel als een dronken geit, en we moeten het doen met een stel alfa’s die voor ons op de uitkijk staan. 2020 is een dick ship, tot nu toe. Heerlijk als een 600 jaar oud ding je gevoel over de wereld in één keer van een treffend beeld voorziet.

Bovenstaand beeld: Schip met fallussen en schipper, 1375-1425, lood, circa 3 cm, Langbroek, Collectie familie Van Beuningen, te zien in Museum Catharijneconvent, Utrecht, t/m 17 januari.

Natuurlijk is het de vraag of ook maar iets van die gedachten te maken heeft met de betekenis van dit werk. Gaat het over mannelijke zelfoverschatting? Waarom maakt iemand rond 1400 zo’n speldje? Volgens museum Catharijneconvent, waar dit speldje samen met nog acht piemel- en vaginabeeldjes nu te zien is, zijn het pelgrimsinsignes. Dat betekent dat ze misschien door pelgrims werden meegedragen op reis. Meteen daarbij meldt het museum: we weten het niet zeker. Geen idee hebben ze waarom er zo veel oude speldjes gevonden zijn met komische geslachtsdeelvoorstellingen – een vagina op stelten, een pik aan een draaispit met een vaginavormige opvangbak eronder, een piemelboom en een vliegende pik. Of wie ze droegen. Het maakt volgens het museum wel duidelijk dat er in de middeleeuwse cultuur plaats was voor seksgrappen en schunnigheden. Heel veel verder komen we niet. 

Gevleugelde fallus met belletje als pelgrimsinsigne/
Een bronzen fallus met pootjes en piemels.Beeld The Trustees of the British Museum

Hoewel: van één detail in dit minuscule kunstwerk blijkt een nog veel langere traditie te bestaan. Rechtsboven in de touwen hangt een vliegende piemel. Eén van de andere acht insignes heeft geheel de vorm van een stijve penis met vleugels. Hij heeft een kroontje op en er hangt een belletje aan de eikel. De beeldtaal van de vliegende penis, merkte ik tot mijn verrassing, blijkt oud. Véél ouder dan het christendom zelfs. De Romeinen hadden er een eigen god voor, Fascinus. Hij was de beschermgod van mannelijke kracht en reproductief vermogen. En hij was letterlijk geheel penis. Een piemel met een eigen piemel, met vleugels, en piemelstaart. Als wij ergens door gefascineerd zijn, dan verwijzen we met dat woord dus oorspronkelijk naar Fascinus, de vliegende penisgod. Het roept de vraag op of deze pelgrimsinsignes een voortzetting zijn van de beeldtaal van de Romeinen, overgenomen door christenen. Dat kwam veel voor; de betekenis kon gedeeltelijk veranderen terwijl de beelden bleven. Misschien had de vliegende penis zijn beschermende, ziekte- en kwaadafwerende functie bewaard, en kreeg hij in een komische context plek in het leven van christelijke pelgrims. 

Elke alfaman heeft zijn god om aan te roepen, zo blijkt, en die god hangt hier in de touwen. Fascinerend. En aan ons of we ons erdoor de weg laten wijzen.

Marginalium (afbeelding aan de rand van een manuscript) uit Decretium Gratiani door Bartolomeo de Brescia, 13de eeuw.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden