Een vormgever die borg stond voor dogmatiek in maatverhouding en functionaliteit; Het grafische uithoudingsvermogen van Wissing

Deze week was vormgever Benno Wissing even terug uit Amerika om de oeuvreprijs van het Fonds voor Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst in ontvangst te nemen....

Van onze verslaggever

Jaap Huisman

AMSTERDAM

Toen Benno Wissing de afgelopen week op Schiphol arriveerde, zíjn Schiphol mogen we gerust zeggen, raakte hij de weg kwijt. Waar was ook al weer het toilet? Niet dat hij een man is die veel kankert“ maar wat hem stoorde was een grafische onvolkomenheid. Hij zag borden met groepen tekst onder elkaar. 'Een reiziger die uit het buitenland komt, is een halve blinde, die is zenuwachtig, begrijpt niets van het Nederlands en wordt dan ineens met allerlei boodschappen overvallen.' Dat is strijdig, vindt hij, met een wet die hij overnam van de oud-directeur van de Rotterdamse gemeentedrukkerij: 'je mot het kunnen lezen.'

Wissing is grafisch én architectonisch ontwerper. Zijn naam is verbonden aan huisstijlen, exposities en drukwerk die een opmerkelijk lang uithoudingsvermogen blijken te bezitten. Aan het logo van de Makro is nimmer meer gesleuteld, dat van de HP heeft het een dikke vijftien jaar uitgehouden, terwijl de bewegwijzering op Schiphol pas recentelijk is aangepast. Verder schreef Wissing op zijn conto de catalogi en affiches voor museum Boymans-Van Beuningen, de posters voor het Holland Festival (toen het festival nog feestte met vuurwerk-letters) en het drukwerk van suikerfabriek CSM. Bovendien richtte hij winkels en tentoonstellingen in. En last but not least: hij behoorde tot de oprichters van Total Design dat in 1963 als eerste in Nederland een breed pakket 'vormgeving' aanbood, van grafische tot industriële producten.

Deze verdiensten bezorgden hem afgelopen week de oeuvreprijs van het Fonds voor Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst. 'Toen ik dit jaar op 1 april van die prijs vernam, dacht ik eerst dat het een aprilgrap was. Ik was overwhelmed', zegt Wissing die Nederland twintig jaar geleden verwisselde voor de Verenigde Staten. 'Ik dacht dat men mij vergeten was.'

Sinds een jaar of acht is hij aan een rolstoel gebonden, nadat hij werd getroffen door een beroerte. Zijn zwarte Cadillac, zo schampert hij over het voertuig waarvan hij afhankelijk is. Hij lag drie weken in coma en had vervolgens negen maanden nodig om te revalideren, maar helemaal de oude werd hij niet meer. Hij is aan de linkerzijde verlamd, zijn korte geheugen vertoont lacunes. Zijn vrouw Jenny assisteert hem. Glimlachend: 'De dokter zei: als jij al de helft minder doet, dan is het nog meer dan wat een gemiddeld mens doet. Maar als we nu ergens naar toe willen, moeten we informeren of Benno er wel kán komen.' De actieradius is beperkter van omvang. De laureaat zwijgt en pulkt een sigaret uit het pakje.

Het grafisch ontwerpen heeft hij eraan gegeven. Hij kon er niet tegen dat zijn potlood iets anders deed dan hij wilde, scheef van het papier af. Jenny: 'Vroeger kon Benno op een vel zonder lijntjes kaarsrecht schrijven. Hij is nu gaan aquarelleren.'

Wissings chef d'oeuvre is Schiphol, dat hij samen met industrieel ontwerper Kho Liang Ie in de jaren zestig bestormde. Het moest het wereldvliegveld van Nederland worden, en het werd het. 'Ik ben met Kho in het buitenland gaan kijken, vooral om te leren hoe het niet moest. Charles de Gaulle bij Parijs was toen net klaar. Dat was helemaal ingericht met hypergladde marmeren vloerplaten die bijna naadloos aan elkaar waren gelijmd. Als er dan een vliegtuig landde, zag je een juffrouw op die vloer op het gezelschap afstevenen, terwijl ze moeite deed niet uit te glijden. Bovendien droegen ze toen van die geweldige naaldhakken. Dat zag er allemaal wel kittig en elegant uit, maar ze bleven steken in die naden. We stelden ons voor dat ze 's avonds beenkramp hadden. Kho ontdekte dat Pirelli in Italië op dat moment voor het eerst rubberen vloeren produceerde; dat leek ons voor Schiphol een beter alternatief.' En zo kwam de noppenvloer van rubber Nederland binnen, eerst op Schiphol, later overal.

De grote gele letterborden die Wissing bedacht, zijn in werkelijkheid bruin. 'Ze worden dankzij de tl geel.' Hij vond dat een slechtziende - en nogmaals, een reiziger is dat - die aanduidingen van verre moest kunnen zien. 'We hebben dat onderzocht en het werkte.'

Als hij dan toch een punt van kritiek op de hedendaagse vormgeving mag uitoefenen: een zespuntslettertje kun je een mens niet aandoen. Hij krijgt het periodiek Vormberichten van de Bond van Nederlandse Ontwerpers op Rhode Island toegezonden, maar een bron van vreugde is dat niet. 'Een vreemd breiwerk. De tekst is wel aardig, maar je moet je hoofd voortdurend opzij houden om het te kunnen lezen. Dat zijn niet de juwelen van de grafische vormgeving.'

Wissing is juist de man van een heldere, zakelijke vormgeving, waaruit elke franje is geschrapt. Toen hij met onder meer Wim Crouwel het bureau Total Design opzette, stond hij borg voor een zekere dogmatiek, in maatverhouding, functionaliteit en standaardisering. Dat moest, zei hij toen, om een nieuwe generatie te trainen. Total Design had de wind mee: Nederland onderging een golf van fusies waarbij corporate identity een belangrijk instrument werd voor een concern om zich te onderscheiden. Wissing hoefde er niet eens moeite voor te doen. De opdrachtgevers, van directeur Ebbinge Wubbe van museum Boymans tot Hendrik de Leeuw van warenhuis Metz, kwamen toch wel op hem af. 'Mij werd verweten dat ik voor de elite ontwierp. Je zou ook kunnen zeggen dat de opdrachtgevers elitair werden door datgene wat ik voor hen deed. Ze zeurden niet, ze vertrouwden me gewoon.'

Op een feestje in Amsterdam-Noord, ergens in de jaren zestig, ontmoette hij Boebie Brugsma van de Haagse Post. 'Elsevier zag er met dat rode randje uit als Time, terwijl de HP met een groen lijstje weer op Elsevier leek. Dat kon toch niet de bedoeling zijn, zei ik tegen Brugsma. Hij deed me uit de doeken dat Elsevier op dinsdag en HP op donderdag gedrukt werd. Dat moet anders, zei ik tegen Brugsma. Je wilt toch niet op Elsevier lijken! Toen heb ik 24 ontwerpen voor een andere HP laten maken, met een logo waarin je ook nog tekst kon plaatsen. Brugsma kreeg zijn andere HP en ik kreeg er een nieuwe klant bij.'

In Nederland had hij het halverwege de jaren zeventig gezien. Het plafond was bereikt, de ambities waren vervuld. Zijn droom Amerika, waar hij altijd al naar toe had gewild, moest eindelijk in vervulling gaan.

Zijn 'emigratie' emotioneert hem zo dat zijn vrouw uitleg moet geven: 'Benno is een man die een streep onder dingen zet. Als hij bij een kantoor weg is, is ie weg. Dan spreekt hij ook zijn oude partners niet meer.' De oversteek verliep moeizamer dan verwacht. Nauwelijks had Wissing het werk opgepakt in de States, of zijn nieuwe zakelijke partner stapte op. 'Ik was jaren gewend geweest in groot verband te werken. Nu moest ik het weer in mijn eentje doen. En ik moest zelf achter de opdrachtgevers aan.' Jenny: 'Dat was hij niet gewend geweest. Hem drijft juist dat persoonlijke contact.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.