Review

Een vlammend, tevergeefs betoog tegen oorlog uit 1938

Met zijn antioorlogsfilm J'accuse wilde Abel Gance de mensheid waarschuwen. Zijn remake uit 1938 was een vlammend betoog voor vrede. Tevergeefs.

Een lugubere anekdote is het, in meerdere opzichten. Toen de Franse regisseur Abel Gance (1889-1981) zijn antioorlogsfilm J'accuse! (1919) draaide, plukte hij voor de finale de figuranten letterlijk van het front: tweeduizend jonge mannen die op het punt stonden naar de loopgraven van Verdun te vertrekken, kregen dankzij Gances film acht dagen respijt. Iedereen op de set besefte dat het gros van de jongens die nu voor de camera stonden, uiteindelijk zou sneuvelen. En dan speelden ze ook nog eens dode soldaten die verrijzen om verhaal te halen bij de levenden.

J'accuse! (****), Drama.
Abel Gance, 1938
Distributeur BFI (Britse import, blu-ray + dvd)

Gance, wiens monsterlijke kostuumepos Napoleon (1927) enkele jaren geleden op het Holland Festival draaide, was niet alleen een weergaloos innovator als het ging om camera- en montagetechnieken: met de apocalyptische taferelen uit J'accuse! vond hij feitelijk de schuifelende filmzombie uit. Een creatie die hij opnieuw van stal zou halen toen hij merkte dat zijn mede-Europeanen niets van de Eerste Wereldoorlog hadden geleerd en op het punt stonden een tweede te beginnen. Terwijl de geschiedenis zich dreigde te herhalen, achtte Gance de tijd rijp voor een remake van zijn film - compleet met ondood soldatenlegioen.

Én met een duidelijke accentverschuiving: waar de eerste J'accuse! een aanklacht was tegen een al jaren voortslepende slachting, wilde die uit 1938 een vlammend pleidooi zijn voor het bewaren van de vrede. De film, zorgvuldig gerestaureerd uitgebracht op dvd en blu-ray, begint in Verdun tijdens de laatste dagen van de Eerste Wereldoorlog. Aldaar doet Jean Diaz (Victor Francen) aan zijn medesoldaat François Laurin (Marcel Delaître) een dubbele belofte: mocht Laurin sneuvelen en hijzelf overleven, dan zal Diaz zich om Laurins vrouw Edith (Line Noro) bekommeren zonder haar lief te hebben. En nog belangrijker: hij zal persoonlijk zorgen dat Laurins offer zinvol was en dat er nooit meer oorlog komt.

Die eerste belofte blijkt makkelijker waar te maken dan de tweede. Diaz verliest bijna zijn verstand wanneer Europa andermaal dreigt te bezwijken aan collectieve bloeddorst. Als laatste redmiddel trekt hij naar de massagraven van Verdun, alwaar hij de doden sommeert uit hun graf op te staan - gelijk een vurig kijkende kruising tussen oorlogsveteraan, tovenaar en godsdienstwaanzinnige.

Gance bedient zich in J'accuse! veelvuldig van grof geschut: zie bijvoorbeeld de laconiek lompe manier waarop hij archiefbeelden van de Eerste Wereldoorlog en marcherende nazi's door de gespeelde scènes monteert, tot en met de scène waarin kanonnengebulder ritmisch samenvalt met de maten van een vrolijk chanson. Maar het blijft vooral bizar en schokkend hoe oorlogsdrama met surrealistische horror samenvloeit, en hoe Gance in J'accuse! vol verbetenheid waarschuwt voor een oorlog die er daadwerkelijk kwam. Ondanks de soldatenzombies en ondanks deze film.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden