INTERVIEW

Een trilogie over het armzalige menselijk bestaan

De mens maakt er een zooitje van, vindt de Zweedse humorist Roy Andersson. Zijn nieuwste film maakt kans op een Gouden Leeuw.

Beeld Roy Andersson

De Italiaanse journalist in de perszaal is er niet gerust op: die scène met die aap die elektroshocks krijgt toegediend, is dat wel helemaal in de haak?

'Die aap is geheel handgemaakt', antwoordt Roy Andersson (71), met een glimlach. 'Vakwerk, mag ik wel zeggen. Ik zou nooit een echt, levend dier gebruiken voor zo'n experiment.'

Alles is nagemaakt in het wonderlijke oeuvre van de Zweedse humorist, die in zijn bescheiden studio te Stockholm compleet ingerichte interieurs en winkelstraten optrekt. Zijn donkere en droogkomische komedie A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence, in wereldpremière op het 71ste filmfestival van Venetië, geldt als een serieuze kanshebber voor de Gouden Leeuw.

Er werd al naar de film uitgekeken, zoals bij elk nieuw werk van Andersson. 'Elke scène in mijn films neemt een maand in beslag: opbouwen, belichten, filmen en weer afbreken. Soms ook twee maanden. En ik werk met een team, alleen zou ik dit niet kunnen.'

Zijn nieuwste film telt 39 scènes, of liever: tableaus. Levende schilderijen zijn het, met een opmerkelijke scherptediepte en groengele belichting - elk shot zou ook zo in een museum kunnen hangen. De tableaus in A Pigeon Sat on a Branch zijn losjes met elkaar verbonden door middel van een af en toe opduikend duo treurig gestemde handelsreizigers. Humoristische artikelen bieden ze aan, zoals een lachzak en vampiertanden.

De film is het derde deel van een trilogie over het armzalige, tragikomische menselijk bestaan. Het eerste deel van de reeks, Songs From the Second Floor (2000), werd deze zomer uitgezonden door de VPRO, als keuzefilm van Freek de Jonge in Zomergasten.

Anachronismen

Soms lopen de werkelijkheden door elkaar in A Pigeon Sat on a Branch. Dan rijdt de Zweedse koning Karel XII te paard een hedendaagse Zweedse kroeg binnen, om even te pauzeren tijdens zijn 18de-eeuwse veldslag tegen de Russen. De koning heeft dorst en koestert gevoelens voor de barjongen. Andersson, gevraagd naar de betekenis van zo'n anachronisme: 'Ik wil tijdloos werk maken, dus dan moet je soms werken met anachronismen. Het bijzondere aan die koning Karel was dat hij bang was voor een geciviliseerd bestaan, hij kon enkel oorlog voeren. In Zweden wordt hij vaak opgevoerd als een symbool voor kracht, vooral rechtse politici adoreren hem, terwijl het toch vrij duidelijk is dat de koning homoseksueel was. Waarom durven ze dat niet te erkennen?'

Op de vraag of zijn werk overeenkomsten toont met die andere Zweedse regisseur, Ingmar Bergman, veert Andersson op. Ietwat geprikkeld: 'Toen ik eind jaren zestig naar de filmacademie ging, was Bergman hoofd van die school. Ik herinner me hoe mijn vrienden en ik tegen de oorlog in Vietnam protesteerden, ook in ons werk, en Bergman ons waarschuwde: niemand zit te wachten op jullie politieke films. Maar ik was niet bang voor Ingmar Bergman. Bergman was zeer begaafd, maar hij had volstrekt geen gevoel voor humor, in mijn opinie. Is dat een goed antwoord voor u?'

Roy Andersson op het filmfestival van Venetië Beeld epa

De stompzinnigheid van de mens

De verzamelde filmpers in het festival geeft niet op: dat pessimisme over de mens in het werk van zowel Bergman als Andersson, is dat dan niet typisch Scandinavisch? 'Ik ben vrij vrolijk hoor. Maar ik haat de stompzinnigheid van de mens. Over het gebrek aan kennis en empathie, waarmee onze geschiedenis vol zit. Zo'n scène op een laboratorium met dat aapje, die medische proeven, dat is iets afgrijselijks.'

Het wreedste tableau in zijn nieuwe film is dat waarin koloniale soldaten een troep geketende Afrikaanse slaven in een reusachtige koperen ketel voert, waaronder een vuur wordt aangestoken. Dit ter vermaak van de stijve notabelen, die vanaf een bordes toekijken.

'U vraagt me nu hoe ik dat verzin', zegt Andersson, 'maar ik verzin dat niet, zo is de mens. Zulke koperen cilinders kwamen voor in de geschiedenis. In de 6de eeuw na Christus bijvoorbeeld, liet een koning op Sicilië een bronzen stier bouwen waarin mensen levend werden gekookt. Dat werd beschouwd als amusement.'

Zijn arbeidsintensieve werkwijze of rigoureuze stijl nog eens aanpassen, zit er niet in, zegt de cineast. 'Charlie Chaplin werkte ook met tableaus en een vaste camera. Op een gegeven moment zei men hem: 'Doe eens iets anders. Dat probeerde hij, het werd niks.'

De Zweed gaat, nu zijn trilogie over de mens is vervolmaakt, ook niet met pensioen. 'Ik sprak na de vorige film van een trilogie, dat klopt. Maar eerlijk gezegd bereid ik alweer een nieuwe film voor. Die noem ik het vierde deel van mijn trilogie over de mens.'

Reclamespots

De Zweed Roy Andersson (1943, Gotenburg) maakte sinds zijn debuut in 1967 slechts vijf speelfilms: A Swedish Love Story (1970), Giliap (1975), Songs From the Second Floor (2000), You, The Living (2007) en A Pigeon Sat on a Branch (reflecting on existence) (2014). Zijn kunstenaarschap bekostigt hij met zijn reclamewerk - hij maakte honderden commercials. Zonder die bron zou Andersson nooit voldoende financiering bijeen krijgen voor de eigenzinnige en langdurige wijze waarop zijn speelfilms tot stand komen. In 2009 wijdde het Museum Of Modern Art in New York een retrospectief en een tentoonstelling aan zijn werk, dat behalve uit speelfilms ook bestaat uit korte films en documentaires.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden