Reportage Theater

Een toneelstuk in de gevangenis over het leven 'binnen'. Dat komt aan

In plukjes schuifelen ze de gymzaal binnen van de Penitentiaire Inrichting Almere, de gedetineerden die vandaag de voorstelling De gevangenismonologen zullen bijwonen. Wit, zwart en alles ertussenin, met gemillimeterd haar of een geboetseerde kuif. De meesten lopen in sportkleding: korte broeken, trainingsjacks, witte sokken in sportslippers. Een enkeling draagt een kandora, twee jongens hebben een rozenkrans om hun nek, hier en daar glinstert een gouden tand.

Foto Niels Blekemolen.

In de PI Almere zitten momenteel zo’n driehonderd gedetineerden. Een deel daarvan zit in de Inrichting Stelselmatige Daders (ISD), een tweejarig traject voor veelplegers van relatief lichte delicten: diefstal, inbraken, drugshandel. In de gymzaal neemt uiteindelijk zo’n zeventig man plaats, plus nog eens dertig man personeel. Dit is de tweede keer dat hier vandaag wordt gespeeld. Na een tournee voor reguliere bezoekers vorig jaar speelt de voorstelling nu in vijftien gevangenissen in het land.

De gedetineerden kijken naar het waargebeurde verhaal van Wesley (gespeeld door Poal Cairo), die 4,5 jaar celstraf uitzat voor een gewapende gijzeling van twee medewerkers van Jeugdzorg. We zien hem opgefokt heen en weer tijgeren in zijn cel (verbeeld door een bed met een stoel ernaast), verbeten push-ups doen en een bewaker aanvallen. In korte monologen blijkt hoe het zo ver met hem kon komen: gewelddadige vader, opgegroeid in armoede, verslaafde vriendin. En dan plaatst Jeugdzorg zijn dochters van 5 en 6 jaar uit huis.

Agressief, rusteloos, woedend is hij. Tot de raadselachtige Gerard (Kenneth Herdigein) zich over hem ontfermt. Gerard is geen lieverdje - hij heeft niet voor niets levenslang. Maar hij bereidt Wesley vaderlijk voor op zijn terugkeer naar de maatschappij. ‘Je denkt dat je het hebt gered omdat je straf er bijna opzit. Maar hier zitten is niets vergeleken bij het echte leven.’ Instemmend geknik in de zaal.

Foto Niels Blekemolen

De sfeer is aanvankelijk uitgelaten, maar tijdens een emotionele monoloog van Wesley over zijn dochters is het publiek muisstil. Op de eerste rij zitten een paar jongens op het puntje van hun stoel, zo ver mogelijk naar de acteurs toe geleund, de handen steunend op de knieën. Herdigein als Gerard oogst geregeld de lach. Hij heeft ook de beste oneliners. Gerard, ironisch: ‘Ik ben onschuldig!’ Bulderlach in de zaal. Meerdere mannen in koor: ‘Ik ook.’ Dan zegt hij: ‘Ik ben niet van plan hier lang te blijven.’ Goedkeurend gegniffel. Nee, zij ook niet.

De gevangenismonologen komt voort uit een schrijfworkshop die Christine Otten gaf bij Exodus, een instantie die gedetineerden aan het eind van hun celstraf begeleidt bij hun terugkeer naar de maatschappij. Wesley was een van de deelnemers aan die workshop. Samen met schrijvers Manon Uphoff en Herman Koch, regisseur Kasper Kapteijn en producent Daniel Krikke van stichting Ideefix heeft Otten van Wesleys verhaal een voorstelling gemaakt. De productie speelt nog t/m 11/7 in gevangenissen in Nederland. 

Ondertussen beent Birgit Schuurman heen en weer als de even kordate als betrokken bewaker Cindy, in exact dezelfde vormeloze polo als de bewakers hier, en maakt muzikant en componist Lorijn von Piekartz indruk met zijn gitaarspel. (‘Hij is góéd, man.’) Als Schuurman een gevoelig lied aanheft, luisteren een paar mannen met de ogen dicht. Na afloop krijgen de acteurs een staande ovatie.

Dan is er een nagesprek met schrijver Christine Otten, regisseur Kasper Kapteijn en de ‘echte’ Wesley. Als die zegt hoeveel voldoening het geeft om dit verhaal voor hen te spelen, krijgt hij applaus. Hoe gaat het nu met hem, willen ze weten. En: Mag hij zijn dochters alweer zien? Het is moeilijk, zegt Wesley. Maar gisteren kreeg hij toevallig bericht van Jeugdzorg dat er mogelijk een bezoekregeling komt. Opnieuw applaus uit de zaal. Een toeschouwer komt hem de hand drukken.

Foto Niels Blekemolen.

Wat vonden ze ervan, wil Otten weten. ‘Leuk’, klinkt het. ‘Mooi verhaal.’ ‘De moeite waard.’ En: ‘Herkenbaar.’ Een gespierde jongen met een tatoeage in zijn nek zegt dat hij de stress herkende, de onderlinge spanningen en de agressie. Die agressie probeert hij nu kwijt te raken door te sporten. ‘It pays off’, zegt Schuurman. Nog vragen? Een grapjas in de zaal: ‘Birgit, je bent zo’n mooie vrouw, wil je niet hier komen werken?’ O ja, en kan die journalist van de NOS ook zijn complimenten overbrengen aan Dionne Stax?

De 53-jarige Sam, al een half leven in en uit de bak voor drugsgerelateerde delicten, zegt dat hij een brok in zijn keel kreeg. ‘Het maakt emoties los, weet je.’ Vooral het gegeven dat je ‘binnen’ zo weinig mogelijk moet denken aan je familie, anders word je gek. ‘Het missen uitschakelen’, zo noemt Gerard dat. Sam: ‘Ja, dat vond ik mooi.’ Hij herkende veel in het verhaal van Wesley. Zo heeft hij zelf momenteel geen contact met zijn zoon. 

Hij heeft veel fouten gemaakt, zegt Sam. Maar vanaf nu gaat het echt anders. Hij is veertien maanden clean. ‘Als ik volgend jaar vrijkom, wil ik gewoon huisje, boompje, beestje.’ Hij is klaar met ‘het wereldje’: de drugs, het snelle geld. ‘Uiteindelijk kent dat leven alleen maar verliezers. En ik was zelf de grootste.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.