Oog voor detail Medicijnmannen

Een tocht ten behoeve van genezing van mensen - Wieteke van Zeil herkende iets toen ze Maarten van der Weijden zag zwemmen

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: helmpjes.

Een veerboot die de Gagos Rivier oversteekt. Uit: Kitab al-Hashaish, Arabische vertaling van Pedanius Dioscorides’ De Materia Medica (oorspronkelijk 1ste eeuw), 1224, papier, 32,2 x 24 cm, Irak (waarschijnlijk Bagdad) Beeld David Collection, Kopenhagen / Pernille Klemp

De haast mythische zwemtocht van Maarten van der Weijden afgelopen week leverde beelden op die, inderdaad, deden denken aan klassieke kunst. Zijn voeten, verschrompeld en grijs als de voeten van de dode crimineel in Rembrandts Anatomische les van dr. Deijman (1656). Zijn handen, haast tot leer verschrompeld, de verweerde instrumenten van een vechter. En vooral Van der Weijden liggend op de brancard, gekust door zijn vrouw, nadat hij had moeten opgeven, de strijd die als een offer voor andere mensen wordt gezien. Die foto is een moderne versie van de Lamentatie – de treurnis over de dode Jezus. Nee, hij is niet dood en hij heeft ook niet over water gelopen, maar Van der Weijdens prestatie is zo onvertoond dat Jezus er makkelijk bij werd gehaald deze dagen.

Beeld ANP
Beeld ANP

Mij viel dat hoofd op, steeds dieper in het water zakkend naarmate de vermoeidheid toenam, zijn gezicht dat streed om boven de watergrens te blijven - een prachtige metafoor voor de vechtlust van ieder mens in grote nood. Het is geen letterlijke vergelijking, maar ik moest erdoor denken aan een fantastisch 13de-eeuws manuscriptvel dat ik zag in de David Collection in Kopenhagen, de grootste particuliere verzameling van Perzische en islamitische kunst binnen Europa. 

Die glazen helmen (althans, zo lijkt het – maar ik heb geen idee of er toen al helmen van glas konden worden gemaakt), de koppies die er claustrofobisch in verstopt zitten, neus boven de rand, de ogen die alle kanten opschieten. De mannen zijn op weg om een rivier over te steken naar de delfstof git, die kan dienen als medicijn tegen pijn in de baarmoeder. Ze varen over de rivier Gagas, in Lycië, het huidige Zuid-Turkije. Git heet ook wel gagaat, naar die plek. 

De overtocht over de mooie abstracte golven van de rivier waar ook nog een vis in zwemt, door een scheel kijkende roeier die twee riemen aan een kant vast heeft omdat het perspectief in de kunst nog niet was uitgevonden, is een prachtige verbeelding van een Arabische kunstenaar bij hét medische manuscript uit de Middeleeuwen, De Materia Medica, dat zo’n 1500 jaar lang een standaardboek was. Er staan ongeveer zeshonderd planten in beschreven, naast mineralen, en zo’n duizend medicijnen die hieruit kunnen worden gemaakt. 

Tot het einde van de Renaissance werd het als basis gebruikt voor artsen in Europa en in de Arabische wereld. De Griekse schrijver Dioscorides schreef het tussen 50 en 70 jaar na Christus, gebaseerd op zijn experimenten, en het werd vertaald in het Arabisch en Syrisch in de 9de eeuw. Die vertalingen werden soms geïllustreerd met verhalen die bij de medicijnen werden aangevuld, zoals hier. Dioscorides schreef dat git gevonden werd aan de oevers van de rivier Gagas, dus de tekenaar maakte er een barre overtocht bij, in prachtig detail, van mannen op zoek naar baarmoedergenezende git. Hij voegde de helmmannetjes toe, als astronauten op zoek naar nieuw terrein, en de woeste golven als een symbool voor de worsteling om het doel te bereiken. 

Een verkenningstocht ten behoeve van genezing van mensen – het echode, heel even, in de dagen dat we Van der Weijden zagen zwemmen.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Beeld David Collection, Kopenhagen / Pernille Klemp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.