Een tentoonstelling die als achtbaan voelt: in Phantom Limb staan alle zintuigen op scherp

Kunst - Phantom Limb

De bezoeker wordt in Phantom Limb in de maling genomen. Wanhopig zoek je naar houvast, maar juist dat halen de kunstenaars onderuit. Elke draai die aan de waarneming wordt gegeven, heeft psychologische lading.

Funfaifaffair - Funda Gül Özcan (2017)

Ik trapte erin, ik geef het toe. Die grote foto die Michiel Kluiters op de entree van de tentoonstelling Phantom Limb had geplakt, zag ik voor een doorkijkje aan. Zoals Kluiters het had bedacht. Ik was meteen ontregeld, gedesoriënteerd toen die deur zich opende naar een bizarre miniatuurkermis, een installatie van Funda Gül Özcan. Botsauto's, flikkerend gekleurde lichtjes, felle geluiden.

Dat is hier de bedoeling, ontregeld raken.

Phantom Limb - Art beyond Escher
Beeldende kunst
Fries Museum, Leeuwarden, t/m 6/1/2019.

'Art beyond Escher'

In het Fries Museum zijn tien hedendaagse kunstenaars bijeengebracht die sollen met onze waarneming. Er is een link naar Escher (geboren Leeuwarder), de ondertitel van de expositie is 'Art beyond Escher'. De bijbehorende Escher-expositie wordt in april geopend. De suggestie is dat deze kunstenaars zich in Escher herkennen; of andersom, dat de toeschouwers in hen Escher herkennen. Maar dat hoef je niet te weten om betoverd te raken.

Terug naar de entree, want die is niet te onderschatten. Het is geen zachte landing, om langs Kluiters en Gül Özcan terecht te komen in de restanten van een feest. Een vreemd feest, waaruit alle kleurverzadiging weg is, alleen zwart, wit en grijs zijn over. Dominique Teufen noemde haar installatie Afgelopen. In haar atelier staat een groot kopieerapparaat. Dit keer kopieerde ze de bloemblaadjes van een boeket, om dat in grijstinten na te maken. Sigarettenpakjes en wijnetiketten kregen dezelfde behandeling. Grijs behang, ballonnen en vlaggetjes doen de rest. Een ijzingwekkende ervaring, zo'n wereld zonder kleur.

Lees verder onder de afbeelding.

Afgelopen - Dominique Teufen (2009).

Psychologische lading

Vaak bestaat een groepstentoonstelling uit losse onderdelen die de toeschouwer zelf met een portie goeie wil en hulp van zaalteksten aan elkaar moet lijmen. Deze tentoonstelling begint niet als een puzzel maar als een achtbaan. Spektakelstukken, de kermis en het grijze feest, volgen elkaar op. En meteen staan alle zintuigen op scherp. Elke draai die aan de zichtbare waarneming wordt gegeven, krijgt hier ook psychologische lading. Kunstwerken vertellen bijvoorbeeld tragische liefdesverhalen na, met de herkenbare duizeling van verwachtingen, verlangens en vlinders.

Die psychologische laag kan ook ongeloof, verbijstering of irritatie zijn. Twee heel verschillende trompe-l'oeilmeesters laten hun kunsten zien. Lieven Hendriks zorgt ervoor dat iedere toeschouwer een dansje opvoert bij zijn schilderijen: een paar stapjes naar voren, weer terug, naar voren, weer terug. Een pas de deux, al beweegt het schilderij niet. Tijdens de toenadering proberen ze steeds opnieuw te beoordelen: zit er nou een gat in het schilderij? En het irritantste: als ik wéét dat er geen gat in zit, waarom zie ik het dan toch?

Houvast

In fotografie doet Marc Philip van Kempen iets even verwarrends. Hij bouwt in zijn atelier installaties waarin het perspectief niet lijkt te kloppen. De foto die hij hiervan maakt, lijkt dan een collage. Of gebruikt hij spiegels? Photoshop? Nee, dat schijnt niet zo te zijn, het is alleen heel precies geënsceneerd. Ergerlijk, want niet te bevatten.

We willen zo graag vertrouwen op wat we zien, dat we steeds opnieuw houvast zoeken. Dat vastklampen aan een veronderstelde werkelijkheid halen deze kunstenaars onderuit. En ondertussen bouwen ze nieuwe werkelijkheden waarin we onszelf kunnen verliezen, zoals de figuren die eindeloos ronddolen in Eschers werk. Met het verschil dat het in deze tentoonstelling goed mogelijk is om per ongeluk tegen een muur te botsen.

Aanwinst: niet-bestaand eiland

Kent u het eiland Bermeja in de Golf van Mexico? Dat ligt er dus niet.

'Gekristalliseerd fantoomeiland', vermeldt de beschrijving bij Oscar Santilláns kunstwerk Bermeja. Dit lijkt poëtische vrijheid, maar deze beschrijving is verrassend exact. Bermeja is de naam van een eiland dat niet bleek te bestaan. Pas in 1997 ontdekte de Amerikaanse marine dat Bermeja, dat door cartografen eeuwen geleden ingetekend was in de golf van Mexico, onvindbaar is. En waarschijnlijk nooit heeft bestaan. Vandaar: fantoomeiland.

Santillán reisde naar de plek waar het eiland had moeten zijn en liet het zout uit het zeewater kristalliseren. Zo ontstond een klompje zout, oftewel het gekristalliseerde fantoomeiland.

Het eiland is trouwens nog wel aangeduid in Google Maps. De recensies in de kantlijn op internet proberen het gemis te verklaren. Corrupte politici en de olieverslaving van de Verenigde Staten zouden het eiland hebben doen verdwijnen. Deze complottheoretici realiseren zich vast niet dat nu een gematerialiseerde versie van het eiland in het Fries Museum te zien is. Die blijft daar voorlopig, want het kunstwerk is door het museum aangekocht.

Meer over