Een stem als een altsaxofoon

Betty Carter, die zaterdag op 69-jarige leeftijd overleed, kreeg vooral beroemdheid met haar trio: jonge musici, door haarzelf gerecruteerd. Carter nam veelal het raamwerk van een lied tot uitgangspunt voor vergaande improvisatie....

BETTY CARTER werd geboren als Lillie Mae Jones, en kreeg haar artiestennaam dankzij haar liefde voor bebop. In Detroit, waar ze haar jeugd doorbracht, trad ze als tiener op met de groten van de toenmalige nieuwe jazz, zoals Charlie Parker en Dizzy Gillespie, als die de stad aandeden. Iets wat aangeeft hoe goed haar stembeheersing en hoe scherp haar oren toen al moeten zijn geweest.

In de jaren vijftig werkte ze onder de naam Lorraine Carter bij swing-vibrafonist Lionel Hampton, die zo geamuseerd was door haar muzikale voorkeur en haar kleine-meisjes-timbre in het hoge register, dat hij haar de bijnaam Betty Bebop gaf, naar Betty Boop.

Als Betty Carter, een combinatie van de twee nieuwe namen, toerde ze van 1960 tot 1963 met Ray Charles, met wie ze ook de hit Baby It's Cold Outside scoorde. Maar ze is vooral beroemd geworden met haar eigen trio, meestal gerecruteerd uit jonge musici die ze als een soort vrouwelijke Art Blakey een strenge leerschool gaf, vóór ze zich zelfstandig konden gaan manifesteren. Pianist Stephen Scott is één van haar bekendste ontdekkingen.

In de jazz zijn er ruwweg twee soorten vocalisten: zij die in de eerste plaats het lied zingen, en er alleen hun eigen stempel op drukken met hun timing, frasering en kleine variaties van de melodie, zoals Billie Holiday, en zij die, zoals bijvoorbeeld Sarah Vaughan, het raamwerk van een song gebruiken voor vergaande, soms woordloze improvisatie. Van het laatste type was Betty Carter een extreem voorbeeld.

Met haar flexibele stem en een groot bereik klonk ze meer als een altsaxofoon of een trombone dan als een 'chanteuse', en maakte ze acrobatische buitelingen die geregeld slechts zijdelings verwezen naar het thema.

Sommigen ging deze aanpak te ver, en ze schokte luisteraars wel eens door te weigeren de traditionele rol te spelen van de zangeres bij een orkest: ze eiste evenveel respect en aandacht op als een instrumentalist.

Toch kon ze met haar grote arsenaal aan stemmen en stemmetjes ook wel degelijk inhoud geven aan een song en met veel humor allerlei personages oproepen.

De manier waarop ze de soms banale teksten van standards bracht, verraadde een zeker sarcasme, want Carter was een sterke, intelligente persoonlijkheid die zich weinig gelegen liet liggen aan de oppervlakkige, showbiz-achtige kant van haar vak.

Haar weigering om compromissen te sluiten bracht haar wel eens in conflict met platenmaatschappijen, zodat ze een tijd lang haar opnamen uitbracht op haar eigen label, Bet-Car.

Betty Carter was op haar best als ze met haar gezongen solo's een publiek kon bespelen, dat haar met zijn reacties aanspoorde tot nog grotere, bijna roekeloze uitbundigheid.

Die wisselwerking wordt goed samengevat door de woordspelige titel van één van haar beste platen, The Audience With Betty Carter.

Frank van Herk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden