ACHTERGRONDDELPHER

Een schat van 15 miljoen krantenpagina’s, op Delpher gratis te raadplegen

Beeld Studio V / HH

Verslavingsgevoelig, het digitale archief dat álle kranten toegankelijk maakt. Van de eerste naamsvermelding van een popgroep uit Liverpool tot de introductie van Heinekensbier in Indië: op Delpher vind je het. 

Op 6 november 1963 sloot een verslaggever van Trouw, H.O. Visser, een stuk over een popgroep uit Liverpool af met woorden die hij later wellicht zal hebben betreurd. ‘In Nederland zijn de Beatles nog bijna onbekend. Gelukkig maar, want als wij hier deze slechte muzikale smaak van de Britten zouden overnemen, kunnen onze zangers als Rob de Nijs en Johnny Lion wel inpakken.’

De zoekterm op Delpher.nl, het kolossale digitale archief van de KB, de nationale bibliotheek van Nederland, was ‘Beatles’. Het gekozen tijdvak was 1960-1969, de volgorde van de zoekresultaten ‘datum oplopend’. Zo kan eenvoudig worden ontdekt hoe de Nederlandse kranten in de jaren zestig reageerden op de doorbraak van The Beatles. 

Citaten uit Trouw van 6 november 1963.

Delpher is een gratis goudmijn. Dat zouden meer mensen moeten weten dan de 165 duizend die de site maandelijks bezoeken. Uitermate verslavingsgevoelig, noemt journalist Mark Traa, fan van het eerste uur, het archief.’ Hij hoort het ook van andere gebruikers. ‘En daarom is het in deze tijd ook zo welkom. Je kunt een avond Netflixen, maar je kunt ook urenlang op Delpher rondhangen.’

Wie eraan begint, kan bijna niet meer stoppen en loopt het risico urenlang door een gigantisch digitaal archief te dwalen, een schatkamer en een museum tegelijk. Op Delpher leidt de ene ontdekking tot de volgende, in een, als je niet oppast, eindeloze reeks. Het is een plek waar je je opa terug kunt vinden – een niet al te gebruikelijke achternaam vergemakkelijkt de zoektocht overigens aanzienlijk – en de krant die verscheen op je geboortedag. 

Of The Beatles, vijftig jaar na het einde van de band.

Trouw was er destijds vroeg bij. Alleen De Tijd/Maasbode maakte eerder, ook al met enige walging, melding van het bestaan van een ‘kwartet van geluidverwekkers’. Correspondent Daan van der Vat schreef vol woede dat de muziek van The Beatles hem deed denken aan ‘geluid ontstegen aan grote, zwarte, blote lijven, een geluid van door zand geraspte kelen, een soort sexueel geknor in een achterlijke varkensstal’.

Uit De Tijd/Maasbode, 2 november 1963.Beeld rv

Een week na het stuk van H.O. Visser met de kop ‘The Beatles: succes dankzij slechte smaak’ kwam Trouw op de kwestie terug. ‘Fervente Beatles-aanhangers’ namen het met ingezonden brieven voor de groep op. 

Een van hen schreef over The Beatles: ‘Dit verlangen de tieners nu eenmaal. Aan figuren als Bach en Mozart krijgen wij later gerust wel behoefte.’ Een paar dagen eerder had De Telegraaf als eerste Nederlandse ziekte het woord ‘Beatlemania’ gebruikt, ‘een zeer ernstige ziekte’.

In Delpher komen kleine en grote geschiedenissen samen. Potloodventers worden gesnapt, John F. Kennedy wordt vermoord, er loopt een man op de maan, oorlogen beginnen en eindigen, Johan Cruijff (‘Een goede technicus, doch wat aan de lichte kant’) maakt zijn debuut voor Ajax, handelsonderneming Onkenhout zoekt voor het kantoor op de Amsterdamse Keizersgracht een actieve medewerkster met een HBS-opleiding en op 8 januari 1973 schrijft het Nederlands Dagblad als eerste over een ‘coronavirus‘ - enzovoort.

Het gratis archief bevat het bijna onvoorstelbare aantal van 15 miljoen krantenpagina’s (en 1,5 miljoen kranten), uit het tijdvak 1618 – 1995. Vorige maand werd Delpher uitgebreid met 95 duizend gedigitaliseerde kranten, binnenkort komen  er weer 160 duizend kranten bij. Tot de collectie behoren nu ook De sociaaldemokraat (1896-1899) en Het vliegend blad van Amsterdam (1875-1894), om maar te schetsen hoe breed het aanbod is. De oudste krant op de website is van circa 14 juni 1618, de Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.

Na een lange aanloopgeschiedenis en een proefperiode van een jaar ging Delpher.nl in november 2014 de lucht in. Het was een gezamenlijk initiatief van de Koninklijke Bibliotheek, het Meertens Instituut en de bibliotheken van de universiteiten van Leiden, Amsterdam (UvA), Groningen en Utrecht. De gezamenlijke missie: ‘Belangrijk cultureel erfgoed duurzaam voor de toekomst bewaren en voor een breed publiek toegankelijk maken.’

Het aantal krantenpagina’s is sinds 2014 gestaag gegroeid. Er worden zo’n 800 duizend pagina’s per maand gedigitaliseerd. Delpher bevat ook zo‘n 630 duizend boeken en tijdschriften in enorme aantallen, plus 1,5 miljoen nieuwsberichten van persbureau ANP, maar het meest geraadpleegde deel van de collectie zijn de kranten.

Delpher is er nog lang niet, zegt Maaike Napolitano. Ze coördineert sinds 2014 het project voor de Koninklijke Bibliotheek en stuurt een kernteam van twaalf mensen aan. Hoe omvangrijk ook, het digitale archief is verre van volledig. Ongeveer 15 procent van alle kranten die sinds 1945 zijn verschenen, is gedigitaliseerd.

‘Ongeveer, want we weten niet wat we niet hebben, alleen wat we wel hebben. Het is een educated guess. Misschien zijn er nog kranten uit de 18de eeuw waarvan we het bestaan niet kennen. Maar de 17de eeuw bijvoorbeeld hebben we bijna compleet.’ 

De periode vanaf 1945 is de grote bulk, zegt ze. ‘We streven naar compleetheid, maar voor dat tijdvak doen we het meest ons best. Want de 20ste eeuw is voor veel mensen het interessantst. Die kranten gaan over de geschiedenis die ze zich nog kunnen herinneren.’

Nog een beperking: kranten na 1995 zijn online niet in te zien, alleen fysiek in de KB. De auteursrechten zijn in handen van zowel freelancers (tot 70 jaar na hun dood) als uitgevers (tot 70 jaar na publicatie). Onderhandelingen met uitgevers en belangenorganisaties over toestemming voor het online beschikbaar stellen van de kranten waren succesvol. Het compromis werd 1995.

Advertentie uit Trouw.

Historici, journalisten, wetenschappers en onderzoekers hebben Delpher allang ontdekt. Maaike Napolitano: ‘Maar als ik ergens kom en me voorstel kent niemand Delpher. Nog steeds niet. Het wordt beter, maar er zijn nog steeds nog steeds historische verenigingen die onderzoek doen naar hun eigen stad of dorp zonder Delpher te raadplegen. Dat zou niet moeten kunnen.’

Journalist Mark Traa (51) is het daar hartgrondig mee eens. Voor het populair-wetenschappelijke tijdschrift Quest en voor spin-off Quest Historie schrijft Traa verhalen over geschiedenis. Hij was vorig jaar in Den Haag een van de sprekers op de jaarlijkse ‘Delpherdag’ voor vrienden en liefhebbers van het archief en is een van de samenstellers van de jaarlijkse scheurkalender die Quest en Delpher uitgeven.

Voor zijn werk maakt hij veelvuldig gebruik van Delpher. ‘Het nadeel van de verhalen die ik schrijf is dat ik de mensen over wie het gaat nooit kan interviewen; althans, mensen die destijds leefden en erbij waren. Daardoor is het aantrekkelijk om citaten uit oude kranten in zo’n verhaal te stoppen, om het te verlevendigen.’

Delpher, zegt hij, biedt een inkijkje in het dagelijks leven. ‘Want in kranten gaat het vaak over gewone mensen.’

Die vond hij in ruime mate voor een reeks die in 2016 begon, Liefde van toen. Op Instagram heeft hij inmiddels bijna 1.300 anonieme oproepen geplaatst van ‘minnaars, geliefden en zoekenden’ in de periode 1840-1940. 

Het zijn afwisselend tragische, hoopgevende, vrolijke, wanhopige en soms zelfs hartverscheurende contactadvertenties uit een periode dat verliefde mannen en vrouwen alleen via de krant heimelijk konden communiceren. ‘Marie! Ik zie van je af’ is een van de kortste advertenties.

Een andere vondst: ‘Piet en Frits. Twee jolige snaken zoeken twee opgeruimde Mokkeltjes om de a.s. kermis vroolijk door te brengen. Afspraken voor a.s. Zondag worden ingewacht onder No. 533, Bur, van dit blad’.

Of: ‘Lieve C. Mag ik U spoedig weerzien? Op elk uur ben ik voor eene ontmoeting bereid. Vergeet mij niet. Schrijf mij eens. Uw oprecht liefh. N.’ Een boek met verzamelde annonces, Steeds blijf ik u beminnen – liefdesoproepen uit vervlogen tijden, verscheen in 2017 bij Meulenhoff.

Traa stuitte bij toeval op de goudmijn. Dwalend door krantenpagina’s op Delpher zag hij in zijn ooghoek een contactadvertentie. ‘Hee, dacht ik meteen. Want zo’n advertentie biedt een intiem inkijkje in het leven van onze voorouders. Mijn fantasie sloeg op hol. Wat is daaraan voorafgegaan? Hoe liep het af? Allemaal vragen die nooit zullen worden beantwoord.’

Dichter bij het leven van mensen uit het verleden kun je bijna niet komen, zegt hij. ‘Als je slim zoekt, met bepaalde trefwoorden, en leert denken in de taal van vroeger, dan is het reservoir enorm. Of je nou in je eigen familieverleden speurt of in onderwerpen die je interesseren, heel vaak heb je het gevoel dat je ontdekkingen doet. Delpher is archeologie in oude kranten.’

Atty de Waard (68, gepensioneerd manager in de psychiatrie)

‘Delpher is een gigantische bron van verhalen. Wie zich zoals ik met genealogie bezig houdt, vindt hier de kleur. Een klassieke stamboom zegt niet zo veel, maar dankzij de oude kranten kun je opzoeken hoe mensen leefden en werkten. Ik ben bijvoorbeeld heel veel te weten gekomen over mijn opa, een dominee.

‘Vanaf 1870, 1880 is er in kranten heel veel aanvullende informatie te vinden. Toen ik alles over mijn familie had gevonden, heb ik me gestort op de geschiedenis van het huis waar ik woon in Heelsum. Dat is meer dan honderd jaar oud. Er zijn in de oorlog veel archieven vernietigd, maar op Delpher kon ik me uitleven.

‘Ik verdwaal vaak in Delpher. Soms kom je iets tegen en dan denk je: holy shit. En dan wil je er meteen alles over weten. Ik ben gepensioneerd, ik heb alle tijd van de wereld. Ik doe het vooral ’s avonds. Als mijn partner voor de tv zit, zit ik achter de computer van alles uit te vogelen op Delpher.’

Suze Zijlstra (34, universitair docent maritieme geschiedenis in Leiden)

‘Alle archieven zijn momenteel gesloten, ik kan nergens meer terecht. Gelukkig is Delpher er. Het is een fantastisch platform, overzichtelijk en makkelijk doorzoekbaar. En er is vrij veel materiaal beschikbaar. Zo lees ik nu het Soerabaijasch Handelsblad.

‘Ik schrijf een boek over de vrouwen in mijn eigen Nederlands-Indische familiegeschiedenis, van de 18de eeuw tot nu. Deels gebruik ik Delpher voor familieberichten; aankondigingen van geboorten en huwelijken bijvoorbeeld. Maar toen kwam de vraag bij me op hoe die vrouwen destijds hun geld eigenlijk verdienden. 

‘Ik ben naar advertenties gaan zoeken en kwam ontzettend leuke dingen tegen. Zoals Mevrouw Van de Reest, die in 1890 in Surabaya adverteert dat ze per stoomschip een lading ‘‘Heinekensbier’’ zou ontvangen, het ‘‘zoo beroemde bier  van de Amsterdamsche Heinekensbierbrouwerij’’. Een kist Pilsener bood ze aan voor 22,50 gulden.’

‘Mede door dit soort vondsten is Delpher behoorlijk verslavend. De kans bestaat dat je erdoor wordt opgezogen. Als je niet uitkijkt, lees je elke krant van voor naar achter. Voor iedereen is er iets leuks te vinden en je kunt helemaal los gaan. Heerlijk.’

Marc Konijn (53, freelance journalist)

‘Ik heb middeleeuwse letterkunde gestudeerd, dus mijn blik is historisch. Als ik een stuk schrijf, check ik op Delpher altijd wat er in het verleden over dat onderwerp is geschreven. Het leukst is om de actualiteit te verbinden met gebeurtenissen uit het verleden.

‘Vorige maand heb ik me verdiept in de Spaanse griep. Ik was ziek, grieperig. Ik denk niet het corona was, maar voor de zekerheid hebben we thuis de deuren dichtgegooid. Op Delpher ben ik naar eerdere epidemieën gaan zoeken, ik had alle tijd. Men wist destijds van niks, zo bleek. Er werd bijvoorbeeld serieus geadviseerd om de ramen open te zetten en de dekens uit te slaan. Huisstof werd als heel gevaarlijk beschouwd.

‘Het gewone, dagelijkse nieuws van vroeger, dat is het mooie van Delpher. Daardoor is je inlevingsvermogen groot. Ik vond bijvoorbeeld een bericht over mijn tante, zij bleek de twintigduizendste ingezetene van Wassenaar te zijn. Zo kun je lekker verdwalen. Delpher is heel goed tegen de verveling.’

Waarom Delpher? 

Voor het bedenken van de naam van het digitale archief schakelde de KB een professioneel bureau in, De Naamafdeling uit Amsterdam. Het werd Delpher, een samenvoeging. De naam verwijst naar het werkwoord ‘delven’, oftewel spitten, (op)graven en winnen. Delpher is tevens gebaseerd op Delphi, het Griekse orakel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden