oog voor detail

Eén schaduw en de pijnlijke geschiedenis loopt met je mee

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: schaduw.

Matthew Monahan, Untitled (detail), 2020, inkt op papier Beeld Galerie Fons Welters
Matthew Monahan, Untitled (detail), 2020, inkt op papierBeeld Galerie Fons Welters

Er was iets wat me aangreep aan die schaduw van de man hier. Veel groter dan hemzelf, zoals je jezelf langgerekt op de straat kunt zien wanneer de zon laag staat, uitgerold als brooddeeg over de tegels. Het is een kindergedachte, maar even voel je je dan groter dan je bent. Versterkt. Iets van mij is niet hier, maar daar. In dit kunstwerk kun je niet meteen de schaduw herkennen; ze is niet lichter of anders van kleur dan de figuur zelf. Het voelt als een grote geest die met de man meeloopt. Wat-ie ook doet; vluchten, vechten, de beschermgeest is erbij.

Matthew Monahan, Untitled, 2020, inkt op papier (gestempeld), 111,7 x 77 cm Beeld Galerie Fons Welters
Matthew Monahan, Untitled, 2020, inkt op papier (gestempeld), 111,7 x 77 cmBeeld Galerie Fons Welters

Dat gevoel vergezeld te zijn door een schaduwzelf kwam in een ander licht te staan toen ik op tv de documentaire Nieuw Licht: het Rijksmuseum en de slavernij zag over de slavernijtentoonstelling die straks te zien is in het museum. Vanaf de bank keek ik mee naar een groep figuren op een grote kaart van plantages in Suriname, rennend, opgejaagd, aangevallen. Het deed me direct aan dit werk van Matthew Monahan denken. 1737 en 2020 kwamen elkaar even tegen.

Ook een groep, ook figuren in zwart op wit, ook de jachtige ­dynamiek van een chaotische mensenmassa.

Twee marronvrouwen in de documentaire, Susi en Simba Mosis, vertellen hoe ze zich voelen om dit op de kaart te zien. Dat hun voorouders zo werden opgejaagd en aangevallen door Hollanders. Je ziet vrouwen en kinderen, en honden die mensen grijpen. Zodra je dit ziet vanuit jouw perspectief als deel van deze groep, is het doodeng.

De kracht van de groep

Matthew Monahan, een witte Amerikaanse kunstenaar die in Amsterdam zijn kunstopleiding genoot, maakte zijn figuren met handgemaakte stempels, expres in zwart silhouet. Zo voel je de kracht van de groep, en ook de last; individualiteit is moeilijker te onderscheiden. Zijn serie is ongetiteld, maar zijn Amerikaanse galerie heeft het de titel Notes on the crowd meegegeven. Hij wilde verbeelden hoe het is om je als individu te kunnen versterken in een grote massa, maar ook hoe je zo gereduceerd kunt worden tot een statistiek.

Alexander de Lavaux, Kaart van Suriname (1737), inkt op zijde Beeld Rijksmuseum Amsterdam
Alexander de Lavaux, Kaart van Suriname (1737), inkt op zijdeBeeld Rijksmuseum Amsterdam

Zijn kunstwerk is geïnspireerd op de demonstraties van Black Lives Matter vorig jaar in Amerika. De woede van de demonstranten is geworteld in het onrecht van de slavernij; de toe-eigening van het zwarte lichaam door de witte overheerser. Bij elk hedendaags politiegeweld tegen zwarte mensen klinkt door dat je ­lichaam als zwarte man of vrouw niet van jou is. Je blijft een doelwit, je kunt nog steeds worden onderworpen en aangevallen. Dat is de historische pijn die Susi en Simba Mosis herkenden in de plantagekaart; als gevluchte slaven waren de marrons nooit veilig. In het beeld van Monahan echoot de machteloosheid en de weerstand van de marrons die op de kaart ‘teruggehaald’ worden naar de plantages door Hollandse soldaten.

‘Het gevoel van verzet komt in mij naar boven’, zegt Simba ­Mosis over de kaart. Gelegd naast de details van Monahan ga je zien hoe makkelijk de geschiedenis kan weerklinken en gevoelens kan oprakelen in het heden. Hoe de historie als een lange schaduw meeloopt. Je bent niet alleen, je draagt iets mee wat groter is dan jezelf. En je kunt je er niet van losmaken.

Matthew Monahan, Untitled, 2020, inkt op papier (gestempeld), 111,7 x 77 cm, Beeld: Galerie Fons Welters Amsterdam.

Alexander de Lavaux, Kaart van Suriname, 1737, inkt op zijde, Rijksmuseum Amsterdam

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden