Een roes van whiskey en gezichten

Toen Ivo van Hove het scenario van 'Faces' las, een film van John Cassavetes, kreeg hij 'een schok van herkenning'....

'FACES IS EEN film over de gegoede middenklasse, waar vaak om gelachen wordt. Op een dag werd ik wakker en realiseerde ik me dat ik deel uitmaak van de Amerikaanse samenleving. Ik wist dat er een verhaal verteld kan worden over deze mensen, over hun geïsoleerde bestaan en over hun plaats in de maatschappij die nu ter discussie staat. En we hebben het verteld, zo eerlijk mogelijk, niet gemeen, met alleen maar liefde voor deze mensen.'

Dat zei regisseur John Cassavetes over zijn film Faces uit 1968, die voor zijn doen een redelijk succes werd. Cassavetes, die in 1989 op 59-jarige leeftijd aan kanker overleed, heeft altijd geprobeerd binnen het Hollywood-studiosysteem hoogstpersoonlijke films te maken. Met Robert Altman was hij de voorloper van wat nu de onafhankelijke filmmaker wordt genoemd.

Shadows, A Woman under the Influence, Love Streams, Gloria, Husbands - het zijn allemaal portretten van Amerikanen in min of meer goede doen, maar wanhopig op zoek naar een duiding van hun bestaan. Cassavetes' films hebben nooit een groot publiek bereikt. Het waren hits in filmhuizen, en vooral populair bij filmmakers, acteurs, critici en een groepje hartstochtelijke fans.

In een coproductie van het Zuidelijk Toneel en het Holland Festival maakt Ivo van Hove bijna dertig jaar na dato een theaterversie van Faces. Hij en zijn acteurs hebben grote bewondering voor Cassavetes en vooral voor zijn stijl van werken, die nauw aansluit bij de Dora van der Groen/Ivo van Hove-school.

De films van Cassavetes zijn vaak intieme relatiefilms waarin de camera dicht op de huid van de acteurs kruipt en de toeschouwer zich bij hen op visitie waant. Zijn films zijn meestal in zwart-wit opgenomen, met een heen en weer flitsende, schokkende camera. Toch maakte hij geen kunst-films, maar filmkunst. Cassavetes was een groot aanhanger van 'method-acting', een vorm van acteren waarin de emoties en ervaringen van de acteur zelf uitgangspunt waren. Het leek soms wel of zijn films ter plekke werden bedacht en vooral gingen over het gekwelde zieleleven van de acteurs zelf.

In Faces is dat nog het duidelijkst. De film beschrijft een dag en vooral nacht uit het leven van het echtpaar Richard en Maria Forst, behorend tot de Amerikaanse middleclass. Uit hun huwelijk is alle fut verdwenen. Het is de nacht waarin Richard plotseling zegt dat hij wil scheiden en troost zoekt bij de callgirl Jeannie. Van de weeromstuit gaat Maria diezelfde nacht met een paar vriendinnen op stap. In een bar ontmoet ze de blonde Chet, een loverboy op zijn retour. Ze neemt hem mee naar huis. Tegen de ochtend doet ze een zelfmoordpoging.

Dat is in het kort de inhoud van Faces, een film als een roes vol whiskey en gezichten. De personages praten en praten, maar hun woorden zijn leeg. Ze voelen zich meer op hun gemak als ze drinken, zingen en dansen - ze zingen uit heimwee. 'Denk aan de tijd dat we ons geen zorgen hoefden te maken over onze vrouwen en kinderen', zegt Forst. Nu zijn ze ouder en grijzer en dikker.

Ivo van Hove kreeg een 'schok van herkenning' toen hij het scenario las, zegt hij. 'Het is een stuk over dertigers en veertigers die alles bereikt hebben in hun leven. Ze hebben een ijskast, een baan en twee auto's, en toch kampen ze met een groot ongenoegen. Ik heb ook erg moeten lachen, omdat ik zinnetjes las die wij bij het Zuidelijk Toneel ook voortdurend tegen elkaar zeggen. We zitten in diezelfde leeftijdsgroep, het staat behoorlijk dicht bij ons.'

De eerste Cassavetes-film die Van Hove zag, was Husbands. Hij was geschokt, vanwege de afgrijselijke mensen die hij zag - macho-mannen, verloederde vrouwen. Het waren films zonder enige structuur. 'Cassavetes filmt geen verhalen, hij haatte films met een plot. Het gaat over mensen in hun tedere en akelige momenten. Ze willen hun ongenoegen niet benoemen, want áls ze het benoemen, moeten ze rekenschap afleggen en dat willen ze niet. Ze willen niet in de afgrond kijken, ze zijn gelukkig in het ongeluk.'

Van de Hove heeft zich altijd door Cassavetes geïnspireerd gevoeld, zegt hij, juist omdat hij zo'n acteursregisseur was. 'Zijn films lijken geïmproviseerd, maar zijn dat niet. Voordat hij met de opnamen begon, lag het script van Faces woord voor woord vast. Met die tekst moesten de acteurs aan het werk, op zoek naar de waarheid. Je moet als regisseur in die zoektocht niet bang zijn voor wat je de acteurs moet aandoen. Ik wil me niet met Cassavetes meten, maar onze werkwijzen gaan allebei uit van de autonomie van de acteur. Als Koppen wordt zoals we willen, zal het lijken alsof er geen regisseur aan te pas is gekomen.'

Het mooist in Faces is Jeannie, de callgirl bij wie Forst de nacht doorbrengt. Ze masseert zijn voeten en 's morgens bakt ze eitjes voor hem. Gena Rowlands speelt Jeannie onweerstaanbaar, met haar zwart gerimmelde ogen en nepwimpers. In diezelfde nacht vermaakt Maria zich met de geföhnde gigolo Chet. The party has just begun, dat is Chet. Als het ochtend wordt, huilt Maria zonder geluid. Ze moet kotsen, ze wil liever dood. 'Niemand heeft nog de tijd om aardig voor iemand te zijn, we worden mechanische mensen', zegt Chet, die ook een beetje filosoof is.

Van Hove: 'Faces is eigenlijk één lange dronken nacht. Cassavetes wil niet een huwelijk laten zien dat op de klippen loopt, hij wil laten zien hoe mensen slaaf zijn geworden van een bepaald sociaal kader, van allerlei verplichtingen die ze hebben, van hun status. Dat doet hij door ze in die ene nacht in contact te brengen met het onbekende, Jeannie en Chet. Chet is de uitvreter, iemand die altijd overal een nachtje blijft logeren -Enjoy life, express yourself! -, maar intussen niets doet.

'Jeannie wil niets liever dan de voeten van Forst wassen en 's ochtends ontbijtje spelen. Maar hij haat dat, want zijn vrouw kookt 's ochtends ook altijd eitjes. Voor hem is Jeannie in alles anarchistisch. Als deze mensen met dat onbekende in contact komen, deinzen ze uiteindelijk allemaal terug. Daar gaat het stuk voor mij over. Over mensen die de kans krijgen hun geheime fantasie te beleven en dan als angstige diertjes terugschrikken.'

Als de nacht voorbij is, is het ochtend en bij Cassavetes is die al even somber. Richard komt gewoon weer thuis, hij en Maria praten verwijtend heen en weer, alsof er niets veranderd is - geen uitleg, geen uitweg. Aan het slot zitten ze samen rochelend op de trap - down and out en uitgerookt.

Als je dat slotbeeld ziet, begrijp je waarom Van Hove hiervan theater wil maken. Koppen is het volgende deel in zijn cyclus over de Onbeminde Mens, want daarover gaan al zijn voorstellingen. 'Ja, ook Koppen gaat over mensen die een beetje de boot missen. Maar doen we dat niet allemaal? We gaan allemaal uit van de eeuwigdurende, romantische liefde. Maar om me heen zie ik dat het hooguit een jaartje duurt. Dan komt de bittere werkelijkheid, maar binnen de context van die bittere werkelijk is het - dat heb ik zelf ervaren - best aangenaam om te leven.

'Het eerste stuk dat daar voor mij bewust over ging was Rijkemanshuis. Simon wil daarin alles: de ideale vrouw, de ideale moeder, het ideale leven. Maar dat kan niet, je zult keuzes moeten maken. Pas als het nacht is, hoef je niet meer te kiezen. Daar gaat mijn toneel over, over die nacht waarin je je dromen beleeft, en je nachtmerries - fantastische dromen waarin je klaarkomt zonder het te willen. Koppen is ook zo'n nacht.'

In Koppen werkt Van Hove opnieuw samen met zijn vaste vormgever Jan Versweyveld en componist Harry de Wit. In het stuk zit veel muziek, omdat er veel gezongen en gedanst wordt. Veel geluiden van de stad ook. Harry de Wit heeft midden op een druk kruispunt in Eindhoven een saxofonist neergezet die met zijn getoeter de voorbijrazende automobilisten uitdaagde, die dan ook prompt terugtoeterden. Zo werd muziek vermengd met verkeersgeluid, een sound die in Koppen belangrijk is.

Van Hove: 'Wat de vormgeving betreft gaan Jan Versweyveld en ik iets nieuws uitproberen. Maar wat, dat blijft een geheim. We zullen in ieder geval tussen publiek en spelers geen wand optrekken, alles wordt in één ruimte samengebracht. Technisch is dat ingewikkeld, maar af en toe hebben we de behoefte om iets uit te proberen, net als destijds in Splendid's. Koppen leent zich daar ook voor, dit stuk zou niet werken als je het op het podium van een schouwburg speelt. Voor de acteurs wordt het spannend, omdat ze maar twee centimeter van de toeschouwer af zitten. Toen we hieraan begonnen heb ik tegen Jan gezegd: Jan, je hoeft maar één ding te doen en dat is publiek ontwerpen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden