Een portret van de schilder als niet zo zonderlinge man

Kunst moest voor iedereen zijn, vond Piet Mondriaan. Maar lees Léon Hanssens boeiende biografie en je begrijpt dat de schilder zich in zijn graf zou omdraaien als hij al die klokken en dekbedhoezen in zijn stijl zou zien.

Beeld HH

Kijk op Google Afbeeldingen en je ziet wat de schilder Piet Mondriaan (1872-1944) de afgelopen zeventig jaar heeft teweeggebracht. Zijn kunst werd iconisch. Ontzettend Nederlands, zoals tulpen, Nijntje en Rembrandt-placemats, maar tegelijk internationaal; er is vrijwel niemand in de wereld die dit beeldmerk niet kent. We zien Mondriaan-gympen, Mondriaan-jurken, -fietsen, -klokken en -dekbedhoezen. Als het maar wit is, doorsneden met zwarte lijnen, en met vlakken in primaire kleuren. De jarenvijftigflats bij mij in de buurt zijn 'Mondriaan', een 'zorggroep' en een roc voeren die naam en de crèche van mijn zoontje heette Mondriaan. 'Zó vrolijk voor peuters', vond de directrice, 'die blokjes, die kleurtjes!'


Mondriaan zou zich in zijn graf hebben omgedraaid. Vrolijk. Kleurtjes. Hij werd voor de massa precies dat waarvoor hij tijdens zijn leven tot zijn afgrijzen vaak werd gehouden: een decorateur. Even verschrikkelijk zou hij het hebben gevonden dat zijn kunst op veilingen onbetaalbaar is geworden en angstig wordt beveiligd in musea. Kunst was wel degelijk voor iedereen, vond Mondriaan. Zíjn kunst stond ten dienste van de 'menschheid'. Maar wel op een andere manier dan nu is gebeurd.


Voor Mondriaan was kunst een spiritueel middel. In zijn werk wilde hij de universele harmonie bereiken, die indirect zou leiden tot 'een maatschappij van evenwichtige verhoudingen'. Daar zouden gezondheid en geluk bloeien, en oorlog en geweld uitblijven. Kunst zou overbodig zijn in Mondriaans utopie.


Dat hij geschrokken zou zijn, denk ik nu ik de (deel)biografie van deze schilder en ziener heb gelezen, De schepping van een aards paradijs door Léon Hanssen, die eerder een tweedelige biografie van Menno ter Braak schreef. Door dit boek, dat het middendeel van Mondriaans leven beschrijft, de periode 1919-1933 waarin hij in Parijs woonde, denk ik de man enigszins te kennen en te begrijpen. Dat is het grootste compliment dat ik een biograaf kan maken.

Beeld .

 Middendeel

Waarom stappen we pas in 1919 dit boek binnen? Mondriaan is dan al 47. Het jaar 1919 is in zijn leven 'een niet te missen cesuur', lezen we achterop. Dat is aannemelijk: de Eerste Wereldoorlog is voorbij, Mondriaan heeft definitief gekozen voor de abstractie, hij heeft zijn theorie van de nieuwe beelding of neoplasticisme ontwikkeld. Het kosmopolitische Parijs, dáár moest hij zijn. Maar waarom verschijnt dit middendeel eerst? Hanssen motiveert die keuze niet. Naar verluidt is hij bezig met het slotdeel, maar schrijft hij ook nog een eerste deel? Hij vertelt dat de lezers niet, en dat is raar.

Hanssen verwijst naar gebeurtenissen van vóór 1919, naar Mondriaans jeugd in een streng gereformeerd gezin, naar zijn pre-abstracte schilderijen en naar de beginjaren van het tijdschrift De Stijl, waarvan zijn vriend Theo van Doesburg hoofdredacteur was en waarin hij zijn kunsttheorieën uiteenzette in ondoorgrondelijk proza. (Zo licht en helder als zijn schilderijen waren, zo looiig en duister waren zijn beschouwingen over die schilderijen.) Hopelijk zal Hanssen de moed vinden voor nog twee delen. Dan zal, een mensenleven na zijn dood, Mondriaan eindelijk een volwaardige biografie hebben.

Mondriaan was francofiel, schrijft Hanssen, en moest niets van Duitsland hebben. Hij voelde zich in Parijs thuis en kon er goed werken, maar veel contact met zijn kunstbroeders had hij niet en de kunsthandelaren vochten bepaald niet om zijn werk. Hij verkocht mondjesmaat, vooral door inspanningen van bewonderaars in Nederland, en later ook in het gehate Duitsland - tot zijn kunst daar door de nazi's als entartet werd beschouwd. Hij verdiende elke keer net genoeg aan een schilderij om een paar maanden de huur van zijn appartement te betalen.

Beeld .

 

Die atelierwoning aan de Rue du Départ, de monnikscel die Mondriaan slechts met tegenzin verliet, is bijna een hoofdpersonage in de biografie geworden. Verscheidene malen citeert Hanssen een bezoeker die perplex stond nadat hij de viezige trap had beklommen en de vijfhoekige ruimte betrad. Een kamer als een Mondriaan-schilderij, waar alles rechthoekig was en wit, zwart, of in primaire kleuren was geschilderd en ronde vormen ontbraken. Een kamer waarin volmaakte harmonie heerste en de natuur volkomen was overwonnen. Volgens een bezoekster kon je in dat walhalla 'onmogelijk de liefde bedrijven'.

Hanssen tekende treffende anekdotes op over Mondriaans afkeer van de natuur. Zo zou hij een vrouw die een groene jurk droeg, hebben verzocht een jas aan te aftrekken omdat hij die kleur niet kon verdragen. Een bloeiende kastanjeboom, bij kennissen voor het raam, vond hij 'vreselijk'. Toch tekende Mondriaan vaak bloemen, om den brode, maar niet louter 'decoratief'. Het ging hem om 'de idee' van die bloem.

Hanssen relativeert de verstokt vrijgezelle staat van Mondriaan. Zeker, hij leefde volledig voor zijn werk, maar hij was niet ongevoelig voor vrouwen. Hij danste graag op jazzplaten met jonge meisjes. Maar hij vond nooit een geschikte vrouw, zo liep het nu eenmaal. Op zijn 57ste werd hij verliefd op de 20-jarige Lily Bles. Hij vroeg haar ten huwelijk. Zonder het antwoord te weten - ze zou weigeren - timmerde hij alvast een bedje voor hun toekomstige baby. Het is een hartverscheurend moment in het boek, zoals het ook ontroerend is om te lezen hoe die hoekige, onhandige man in zijn eentje in zijn atelier de charleston danst.

Dit is een bewonderenswaardige biografie, omdat het Hanssen is gelukt een enorm aantal bronnen te onthullen (het volledige notenapparaat is digitaal beschikbaar) en omdat hij blijk geeft van een grote kennis van de cultuur van het interbellum. Hoewel het boek een korte periode beschrijft, zoomt het niet in op pietluttige feiten. Hanssen neemt de tijd voor zijn verhaal, maar blijft boeien.

Het is ook een overtuigende biografie doordat Hanssen de man en diens gedachtenwereld heeft samengebracht. Hij zet Mondriaans ideeën helder uiteen én geeft een menselijk portret van de schilder die monomaan voor die ideeën leefde. Daarmee heeft hij de legendarisch rechtlijnige kluizenaar met zijn kantoorklerkerige uiterlijk, iemand die nu met gemak de etiketten 'asperger' en 'dwangneuroot' opgeplakt zou krijgen, minder zonderling gemaakt. Behalve rechtlijnig was Mondriaan ook vol vertrouwen. Hij wist wat hij in zich had, ook al zou hij zijn immense internationale roem nooit meemaken. Box17

Op 7 maart is het virtuele Mondriaan-museum geopend: mondriaan3d.com.



Beeld .

Kluizenaar

Hanssen relativeert de verstokt vrijgezelle staat van Mondriaan. Zeker, hij leefde volledig voor zijn werk, maar hij was niet ongevoelig voor vrouwen. Hij danste graag op jazzplaten met jonge meisjes. Maar hij vond nooit een geschikte vrouw, zo liep het nu eenmaal. Op zijn 57ste werd hij verliefd op de 20-jarige Lily Bles. Hij vroeg haar ten huwelijk. Zonder het antwoord te weten - ze zou weigeren - timmerde hij alvast een bedje voor hun toekomstige baby. Het is een hartverscheurend moment in het boek, zoals het ook ontroerend is om te lezen hoe die hoekige, onhandige man in zijn eentje in zijn atelier de charleston danst.

Dit is een bewonderenswaardige biografie, omdat het Hanssen is gelukt een enorm aantal bronnen te onthullen (het volledige notenapparaat is digitaal beschikbaar) en omdat hij blijk geeft van een grote kennis van de cultuur van het interbellum. Hoewel het boek een korte periode beschrijft, zoomt het niet in op pietluttige feiten. Hanssen neemt de tijd voor zijn verhaal, maar blijft boeien.

Het is ook een overtuigende biografie doordat Hanssen de man en diens gedachtenwereld heeft samengebracht. Hij zet Mondriaans ideeën helder uiteen én geeft een menselijk portret van de schilder die monomaan voor die ideeën leefde. Daarmee heeft hij de legendarisch rechtlijnige kluizenaar met zijn kantoorklerkerige uiterlijk, iemand die nu met gemak de etiketten 'asperger' en 'dwangneuroot' opgeplakt zou krijgen, minder zonderling gemaakt. Behalve rechtlijnig was Mondriaan ook vol vertrouwen. Hij wist wat hij in zich had, ook al zou hij zijn immense internationale roem nooit meemaken. Box17

Op 7 maart is het virtuele Mondriaan-museum geopend: mondriaan3d.com.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.