Een paar gelukzalige zoenen

Toen de Britse schrijfster Radclyffe Hall in 1928 een schandaal veroorzaakte met haar roman The Well of Loneliness (De bron van eenzaamheid), was ze in Londen al een bekende figuur in het artistieke milieu en kon ze rekenen op chique medestanders als Bernard Shaw, F....

Boek en schrijfster kwamen in opspraak, nadat een recensent had opgemerkt dat hij een gezond kind liever een dosis blauwzuur zou geven dan deze roman. Ook de rechtbank vond The Well of Loneliness 'een walgelijk boek'. Het werd verboden. Het grootste bezwaar van de rechter was dat de 'onnatuurlijke verdorvenheid' van de lichamelijke handelingen van lesbische vrouwen in 'verleidelijke termen' werd beschreven: 'Het wordt voorgesteld alsof deze vrouwen als gevolg van die handelingen een buitengewone rust, voldoening en genot ervaren' en dat het 'hun geestelijke evenwicht ten goede komt'.

Blijkbaar had de rechter slecht gelezen, want in feite gaat Stephen Gordon, de heldin van The Well of Loneliness, gebukt onder gevoelens van schuld en twijfel en wordt ze door onrust gekweld, omdat ze zich 'halverwege de seksen' bevindt. Ze is een 'verminkte', die veel te lijden heeft onder haar afwijking, en die haar 'steriele' lichaam en haar 'slanke flanken' - de 'flanken van een atleet' - verafschuwt.

Radclyffe Hall lijkt niet helemaal te kunnen doorgronden wat de oorzaak is van Stephens abnormaliteit. Enerzijds heeft ze het over een 'experiment van de natuur', anderzijds legt ze de schuld bij de ouders die er te veel van uitgingen dat hun enige kind een jongen zou worden. Als Stephen een meisje blijkt te zijn, is de teleurstelling onoverkomelijk, zodat haar vader haar niet alleen een jongensnaam geeft, maar haar ook als een jongen opvoedt. Stephen leert schermen en jagen als de beste, maar wordt niet geaccepteerd door haar omgeving en zelfs niet door haar eigen moeder. Als ze verliefd wordt op een getrouwde vrouw, woonachtig op een naburig landgoed, wordt ze zelfs door haar moeder uit het ouderlijk huis verjaagd, met de woorden dat ze een 'zonde is tegen de creatie' en 'een belediging van de natuur'.

Dankzij het fortuin dat ze van haar vader heeft geërfd, kan ze zich in Londen en later in Parijs vestigen, waar ze romans gaat schrijven. Ze voelt er zich eenzaam, want ondanks het succes van haar eerste boek wordt ze niet geaccepteerd door de wereld om haar heen, die als een struisvogel 'haar hoofd verbergt in het zand der conventie'.

Wanneer de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, wordt Stephen chauffeur op een ambulance, waarmee ze gewonden uit de frontlijn haalt. In dit dramatische decor, het decor van de Franse loopgraven, ontmoet ze de jongere Mary, die na de oorlog bij haar intrekt. Slechts in die periode van haar leven is er misschien sprake van het lichamelijke genot, waar de rechter zo'n bezwaar tegen had, al wordt er hooguit gewag gemaakt van een paar gelukzalige zoenen.

Lang duurt het geluk niet, want hoe toegewijd Mary ook is, ze kwijnt weg in de sociale ballingschap waartoe Stephen en zij zijn veroordeeld. Stephen beseft dat ze Mary niet kan beschermen zoals een man dat kan en ze offert zich op, zodat Mary kan trouwen en kindjes krijgen.

Slechts in dit melodramatische einde verschilt Stephens levensloop van die van Radclyffe Hall. De schrijfster was niet zo eenzaam; ze woonde dertig jaar samen met haar gescheiden vriendin Una Troubridge en nadat ze verliefd was geworden op een ander, hadden ze zelfs een ménage-à-trois in Florence. Waarschijnlijk maakte Radclyffe Hall haar alter ego met opzet zieliger dan ze zelf was, omdat ze met haar roman 'menslievende hulp en mededogen' voor homoseksuelen wilde bewerkstelligen.

Op die houding is later veel kritiek geleverd. Hoewel men de moed van Radclyffe Hall bewonderde, werd haar ook verweten dat ze wel erg met zichzelf te doen had, en de indruk wekte de martelares te willen uithangen. Dat ze bovendien homoseksualiteit zag als een meelijwekkende afwijking, deed de zaak ook al geen goed.

The Well of Loneliness is een conservatief boek. Homoseksualiteit wordt alleen getolereerd als er sprake is van 'honour', wat betekent dat het moet gaan om een langdurige verhouding op een laag erotisch pitje, waarin een van beide vrouwen de man speelt. Ander gedrag, zoals dat van een geaffecteerde homoseksuele kennis, wordt veroordeeld. Ook de wat hedonistische artistieke lesbische kring in Parijs wordt met een mengeling van afkeuring en medelijden geschetst. Als de maatschappij maar begrijpender was, dan zouden deze getourmenteerde zielen hun verwerpelijke uitspattingen niet nodig hebben, is de strekking van The Well of Loneliness.

Niet alleen op emancipatorisch, maar ook op zuiver literair gebied valt er wel wat af te dingen op het boek. Het hoogdravende taalgebruik en het langdradige verhaal gaan al snel vervelen, net als de quasi-mystieke natuurbeschrijvingen. Stephen praat niet alleen voortdurend met God, maar ook met de vogels en met haar paard, dat haar begrijpt met de 'eeuwenoude wijsheid van de dieren'. Stephen is niet onnatuurlijk, wil Radclyffe Hall daarmee zeggen, ze bevindt zich slechts op een van de 'zijpaden' van de natuur. Het is jammer dat de schrijfster dat zijpad zo kaarsrecht heeft aangelegd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden